Με αφορμή την αυριανή εκδήλωση (19.00) στην Παλαιά Βουλή, με θέμα «Η Ζάκυνθος τιμά τη ζωή και το έργο του ποιητή Νικολάου-Ούγου Φώσκολου», θυμόμαστε ποιος ήταν αυτός ο ποιητής με τις πολλές πατρίδες.
Οι οικονομολόγοι χαρακτηρίζουν «ένδοξη τριακονταετία» το διάστημα από το 1945 έως το 1975 λόγω της μεγάλης μεταπολεμικής οικονομικής μεγέθυνσης της Δύσης, όμως για μας στη Ζάκυνθο τα «ένδοξα τριάντα χρόνια» ίσως είναι από το 1770 έως το 1800 και αφορούν τον πολιτισμό, γιατί στο διάστημα αυτό γεννήθηκαν ο Ούγος Φώσκολος, ο Διονύσιος Σολωμός και ο Ανδρέας Κάλβος.
Ο πιο άγνωστος -μπορεί και παραγνωρισμένος- από τους τρεις είναι ο Φώσκολος, ίσως γιατί δεν έγραψε τίποτα στα ελληνικά (το έργο του ελάχιστα έχει μεταφραστεί, κυρίως τις τελευταίες δύο δεκαετίες). Με αφορμή λοιπόν μια εκδήλωση στην Παλαιά Βουλή αύριο Σάββατο 28 Ιανουαρίου στις 19.00, με θέμα «Η Ζάκυνθος τιμά τη ζωή και το έργο του ποιητή Νικολάου-Ούγου Φώσκολου», ας θυμηθούμε ποιος ήταν αυτός ο ποιητής με τις πολλές πατρίδες.
Η ζωή του ήταν σαν τον στίχο του Ελύτη «εξόριστε Ποιητή, στον αιώνα σου, λέγε, τι βλέπεις;», γιατί και στην εξορία βρέθηκε και πολλά είδε στα χρόνια του. Γεννήθηκε ως Νικόλαος Φώσκολος στη Ζάκυνθο το 1778 από Κερκυραίο πατέρα και Ζακυνθινή μητέρα σε μια φτωχογειτονιά, τα «Μπαρακιώτικα» (από τη ζακυνθινή λέξη μπαράκα, παράγκα δηλαδή) δίπλα στην Παναγία Οδηγήτρια στη Χώρα Ζακύνθου. Στο φως του καντηλιού της εκκλησίας αυτής -όπως μαθαίνουμε από τον ιστοριοδίφη Λεωνίδα Ζώη- διάβαζε τα μαθήματά του κάποιες φορές, γιατί στο σπίτι του δεν είχαν φως.
Από μικρός ήταν ανήσυχο πνεύμα· στα επτά του χρόνια μάζεψε και άλλα παιδάκια και πήγαν με πρόχειρα εργαλεία να γκρεμίσουν το τείχος που είχαν χτίσει οι Ενετοί (κυρίαρχοι τότε των Επτανήσων) γύρω από τη συνοικία των Εβραίων, τα «Τζουντέικα» ή «Γέτο», για να τους απομονώσουν. Οταν έφτασε η φρουρά, τα υπόλοιπα παιδιά κρύφτηκαν, αλλά ο Φώσκολος συνέχιζε να γκρεμίζει, με αποτέλεσμα να συλληφθεί.
Σε ηλικία 16 χρόνων πήγε στη Βενετία και ονομάστηκε πια Νικολό-Ούγκο Φόσκολο (Niccolò-Ugo Foscolo). Εκεί μελέτησε Λατίνους και Ιταλούς ποιητές και Ομηρο. Διάβαζε στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη, όπου γνώρισε τον διευθυντή της Jacopo Morelli, ο οποίος τον εισήγαγε στα φιλολογικά σαλόνια των αριστοκρατών. Στα 18 του έγραψε την τραγωδία «Θυέστης», που γνώρισε πιένες όταν παίχτηκε στο θέατρο.
Από τον μελετητή Μαρίνο Σιγούρο μαθαίνουμε ότι ήταν υπερήφανος, γενναίος, ισχυρογνώμων και πως προκαλούσε μεγάλα ερωτικά πάθη. Δίδαξε Ρητορική στο Πανεπιστήμιο της Παβίας· έκανε ομιλίες εναντίον της δουλείας και υπέρ της αυτοδιάθεσης των λαών. Υπηρέτησε στον στρατό του Ναπολέοντα, τον οποίο χαιρέτισε ως επαναστάτη και δημιουργό της Repubblica Cisalpina και του αφιέρωσε την «Ωδή στον Βοναπάρτη ελευθερωτή».
Οταν, όμως, ο Ναπολέων παρέδωσε τη Βενετία στους Αυστριακούς με τη Συνθήκη του Κάμπο Φόρμιο, τον θεώρησε προδότη και τύραννο και έγραψε τις «Τελευταίες επιστολές του Γιάκοπο Ορτις», όπου θέλησε να δείξει «από πόσα ποτάμια δακρύων και από πόσο αίμα είναι φτιαγμένο το σκήπτρο των ισχυρών». Οι Ιταλοί τον έχουν ανακηρύξει εθνικό τους ποιητή λόγω της επίδρασής του στο Risorgimento (ιταλική ενοποίηση).
Οπως λέει ο Ιταλός καθηγητής Paolo Borsa, «ο Φώσκολος πίστευε ότι οι φιλολογικές τέχνες έχουν χρέος να ενισχύσουν τα δημόσια πάθη (το ενδιαφέρον για την πολιτική και την κοινωνία) και να ξεσκεπάζουν με θάρρος την ευτέλεια πολιτικών απόψεων που μπορούν να οδηγήσουν σε καταστάσεις τόσο τυραννικές όσο και τυφλά επαναστατικές, οι οποίες βάζουν σε κρίση τους κοινωνικούς δεσμούς ανάμεσα στους πολίτες».
Εξαιτίας της αντιπαλότητάς του με τους Αυστριακούς αυτοεξορίστηκε στο Μιλάνο (όπου στη βιβλιοθήκη του είχε πολλά βιβλία σχετικά με την Ελλάδα), πέρασε από το Γκέτινγκεν της Κάτω Σαξονίας και μετά στο Λονδίνο όπου αντιμετώπισε μεγάλα οικονομικά προβλήματα. Η μυστική αστυνομία της Αυστρίας, όπως μας λέει ο Μ. Σιγούρος, τον παρακολουθούσε ως τρομοκράτη και σε αναφορά της γράφει: «Κάποιος Ούγος Φώσκολος, ποιητής, καθηγητής, θερμοκέφαλος, άθεος […] εις εκ των αρχηγών της φατρίας ήτις εξήγειρε τας συνοικίας υπέρ της ανεξαρτησίας […] ευρίσκεται εις το Μιλάνον περιφερόμενος εις τα καφενεία». Στον αντίποδα, ο λόρδος Holland έλεγε ότι «ο Φώσκολος είναι ο άνθρωπος με την πιο ασυνήθιστη αξία που έχω συναντήσει».
Για τον ποιητή ο ιστορικός Δημήτρης Αρβανιτάκης λέει: «Εκείνο που χαρακτηρίζει τον Φώσκολο κατεξοχήν είναι η έκφραση ενός καινούργιου τύπου λογίου στην Ευρώπη. Ο παραδοσιακός τύπος, o άνθρωπος των γραμμάτων, είναι αυτός που ασχολείται με την τέχνη, με το κείμενο. Ο νέος τύπος, τη μετάβαση στον οποίο εκφράζει ο Φώσκολος, είναι ο διανοούμενος, εκείνος δηλαδή ο οποίος στρατεύεται, ανοίγει την τέχνη του στην κοινωνία, με σκοπό να οδηγήσει στη βελτίωση, στην πρόοδο, στην εξέλιξη κ.λπ. Στην ουσία ο Φώσκολος συνετέλεσε στην αλλαγή παραδείγματος».
Η Οικία Νικολάου-Ούγου Φώσκολου χθες και σήμερα
Ο Ούγκο Φόσκολο δεν πρόλαβε να επιστρέψει στην Ελλάδα, όπου, όπως έγραφε σε επιστολές του, ήθελε να πολεμήσει εναντίον των Τούρκων και να γυρίσει στο νησί του. Πέθανε πάμφτωχος στο Λονδίνο το 1827. Στη Ζάκυνθο του έκαναν ένα μνημόσυνο στην εκκλησία του Αγίου Μάρκου και ο Διονύσιος Σολωμός εκφώνησε στα ιταλικά το «Elogio di Ugo Fοscolo» («Εγκώμιο στον Ούγο Φώσκολο». Τα οστά του μεταφέρθηκαν το 1871 στη βασιλική της Σάντα Κρότσε στη Φλωρεντία (δίπλα στον τάφο του Γαλιλαίου και στο κενοτάφιο του Δάντη). Η κωλυσιεργία του ελληνικού κράτους είχε αποτέλεσμα ο Ελληνας ποιητής να μην ταφεί στη γενέτειρά του.
Με αφορμή την εκδήλωση μιλήσαμε με τον Φίλιππο Συνετό, πρόεδρο του Πολιτιστικού Συλλόγου Ζακύνθου «Ούγος Φώσκολος», που συνδιοργανώνει την εκδήλωση με την Ενωση Ζακυνθίων της Αθήνας. «Ο σύλλογος ιδρύθηκε το 2009», μας λέει. «Ημασταν 45 “ρομαντικοί” Ζακυνθινοί με επικεφαλής τον αείμνηστο Νίκο Λαλώτη. Είχαμε διπλό στόχο. Πρώτον, να οικοδομηθεί το σπίτι του ποιητή όπως ήταν πριν από τους σεισμούς του 1953 και όπως το παρέλαβε ο δήμος το 1882 και το έκανε Φωσκολιανή Βιβλιοθήκη το 1885. Δεύτερον, να καταστεί χώρος διεθνών αναζητήσεων και κέντρο μελετών για το φωσκολιανό έργο.
Απευθυνόμαστε στο αθηναϊκό κοινό -πνευματικό, πολιτικό και διοικητικό-, διότι η Αθήνα και το ελληνικό κράτος αγνοούν ώς έναν βαθμό την ύπαρξη αυτού του ανθρώπου ως κορυφαίας πνευματικής προσωπικότητας της Ευρώπης. Θέλουμε να αναδείξουμε το έργο του αλλά και τη ζακυνθινή και την ελληνική του προέλευση. Ευελπιστούμε να φανεί η προσπάθεια που κάνει η Ζάκυνθος να αποκαταστήσει την τελευταία μετά τους σεισμούς του 1953 μεγάλη εκκρεμότητα απέναντι στην πολιτιστική της κληρονομιά, το σπίτι του ποιητή.
Την εποχή που ξεκινήσαμε εμείς την προσπάθεια για να ξαναχτιστεί το σπίτι, απευθυνθήκαμε πρώτα στον δήμο, ο οποίος ήταν ο ιδιοκτήτης του οικοπέδου, και κατόπιν στην Περιφέρεια, που διαχειριζόταν τα ευρωπαϊκά προγράμματα. Το 2014 ο τότε αντιπεριφερειάρχης Διονύσης Μυλωνάς μάς ενέταξε σε ένα πρόγραμμα ΕΣΠΑ, με βάση την αρχιτεκτονική μελέτη που υπέβαλε ο αείμνηστος Δημήτρης Ζήβας. Επί θητείας του αείμνηστου Λευτέρη Νιοτόπουλου οικοδομήθηκε το σπίτι, το 2017.
Μέσα στεγάζουμε δύο συλλογές. Η μία είναι από παλιές εκδόσεις βιβλίων και εντύπων και η άλλη είναι έργων τέχνης, τα οποία “αφηγούνται” τη ζωή του ποιητή. Εχουμε κάνει διάφορες εκδηλώσεις στον περιβάλλοντα χώρο και προσεχώς θα λειτουργεί ως μουσείο».
ΥΓ. Σε μια Ευρώπη που απομακρύνεται όλο και περισσότερο από τις αξίες που κάποτε σεβόταν, ίσως τελικά να τον έχουμε περισσότερο ανάγκη τον Φώσκολο από ό,τι νομίζουμε…
📌 Πληροφορίες: «Η Ζάκυνθος τιμά τη ζωή και το έργο του ποιητή Νικολάου-Ούγου Φώσκολου» (28.1.2023, 19.00, μέγαρο της Παλαιάς Βουλής). Ομιλητές: Γεράσιμος Ζώρας, καθηγητής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος της επιστημονικής επιτροπής για το Μουσείο Φώσκολου· Φίλιππος Συνετός, πρόεδρος του ΠΣΖ «Ούγος Φώσκολος», και Διονύσης Κονιτόπουλος, πρόεδρος της Ενωσης Ζακυνθίων. Θα παρουσιαστούν και οι μουσειακές συλλογές της οικίας του ποιητή.
ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: efsyn.gr