«Δικαιοσύνην μάθετε οι ενοικούντες επί της γης». Καινή Διαθήκη
Οι τελευταίες ημέρες κάθε απερχόμενου και οι πρώτες κάθε επερχόμενου χρόνου, προεξαρχόντων των εορτών Χριστουγέννων και Πρωτοχρονιάς, συνιστούν μια εκτεταμένη περίοδο ανταλλαγής ευχών για υγεία, μακροημέρευση, ευτυχία και πρόοδο.
Ως προϋπόθεση για την ευόδωση των παραπάνω ευχών προβάλλεται παλαιόθεν η ηθική θωράκιση της κοινωνίας. Ενώ όμως τα χρόνια, οι αιώνες και οι χιλιετίες παρέρχονται, η κατάκτηση της αρετής, που κατά τους αρχαίους φιλοσόφους μας αποτελεί το κλειδί της ευδαιμονίας, παραμένει για την ανθρωπότητα ένα διαρκές ζητούμενο.
Η διαχρονική σύγχυση περί του περιεχομένου της και η διχογνωμία ως προς τον έμφυτο ή τον επίκτητο χαρακτήρα της καθιστούν δυσχερέστερη την ούτως ή άλλως δυσχερή κτήση και βίωσή της.
Στον Όμηρο π.χ. ο όρος «ΑΡΕΤΗ» σηματοδοτεί την πολεμική ανδρεία ως ένα αίσθημα υπεροχής, για το οποίο ο ήρωας θα προσέφερε ακόμα και τη ζωή του. Ανδρείος δεν είναι φυσικά εκείνος που δεν φοβάται, αλλά εκείνος που αντιμετωπίζει ευθαρσώς τους κινδύνους διαχειριζόμενος ορθολογικά τον φόβο του. Κατά τους σοφιστές ο όρος συσχετίζεται με την πολιτική ικανότητα, κατά τον Πλάτωνα συνιστά ηθική αξία και στην Καινή Διαθήκη εκλαμβάνεται ως συναφής με το θείο ηθική πληρότητα.
Κατά τον Αριστοτέλη πρόκειται για σύστημα αξιών, άλλες των οποίων συμβάλλουν στην καλλιέργεια του πνεύματος (πνευματικές αρετές) και άλλες εξυψώνουν τον χαρακτήρα (ηθικές αρετές). Υπό το πνεύμα αυτών των εκδοχών ως συνώνυμοι της αρετής θα μπορούσαν να εκληφθούν οι όροι ικανότητα, προσόν, προτέρημα, υπεροχή, ηθική ανωτερότητα, διαρκής ροπή προς τέλεση ηθικών πράξεων, χάρισμα.
Και εδώ ενσκήπτει η δεύτερη σύγχυση: Πρόκειται πράγματι περί χαρίσματος, περί δώρου δηλαδή της φύσης και άρα περί έμφυτου στοιχείου της ανθρώπινης οντότητας, όπως θέλει η εκφραζόμενη από Όμηρο, Τυρταίο, Θέογνι, Πίνδαρο, Ξενοφώντα και Σοφοκλή («και δείξεις τάχα είτε ευγενής πέφυκας, είτ’ αισθλών κακή») αριστοκρατική αντίληψη ή περί επίκτητου, όπως υποστηρίζει ο Αριστοτέλης; («Ουδεμία των ηθικών αρετών φύσει ημίν εγγίνεται»). Ανάγλυφο λοιπόν προβάλλει το δίλημμα, αν ο άνθρωπος γεννιέται ή γίνεται ενάρετος.
Κατά την αριστοκρατική αντίληψη η αρετή αποτελεί εκ γενετής προνόμιο των λίγων: Των ευγενών, των εκ καταγωγής αρίστων και εκλεκτών του κόσμου τούτου και όχι των κοινών θνητών. Κατά την Αριστοτελική αντίθετα άποψη η αρετή είναι δυνητικά προσεγγίσιμη από κάθε άνθρωπο ανεξαρτήτως καταγωγής, κοινωνικής θέσης, οικονομικής κατάστασης, πολιτικής ιδιότητας ή μόρφωσης. Διανοητικές και ηθικές αρετές δεν ταυτίζονται κατ’ ανάγκη. Από το χαρακτήρα του καθενός εξαρτάται, αν η ευφυία και οι γνώσεις του θα χρησιμοποιηθούν προς θετική ή προς αρνητική κατεύθυνση.
Κατά τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα η αρετή είναι γνώση («ουδείς εκών κακός») και άρα διδακτή. Κατά τον Αριστοτέλη οι μεν διανοητικές είναι προϊόν μάθησης και άρα διδασκαλίας, οι δε ηθικές προϊόν εθισμού και επομένως αδιάλειπτης εκ παίδων άσκησης στην ηθική συμπεριφορά. Ως απόδειξη μάλιστα επικαλείται και την ετυμολογική συγγένεια των λέξεων «ήθος» και «έθος».
Οι εν ανεπαρκεία τελούσες, ιδιαιτέρως στις μέρες μας, ηθικές αρετές δεν είναι παρά ψυχικές διαθέσεις σχετιζόμενες με την αναγκαία προς διασφάλιση της αρμονικής και δημιουργικής κοινωνικής συμβίωσης οριοθέτηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Τα συναισθήματα (ηδονής, φόβου, οργής….) μπορεί ως παθητικές καταστάσεις να αναπτύσσονται ερήμην της βούλησης του ανθρώπου, η ευθύνη όμως της διαχείρισης και του τρόπου εκδήλωσής τους βαρύνει αποκλειστικά τον ίδιον, όπως αποκλειστικά τον βαρύνει άλλωστε και η ευθύνη τόσο για τους τρόπους και τις μεθόδους εξυπηρέτησης των επιδιώξεών του ως κοινωνικού όντος, όσο και για την ποιότητα των διαπροσωπικών του σχέσεων.
Το ότι οι αρετές είναι επίκτητες και όχι έμφυτες δεν σημαίνει βέβαια πως δεν ενυπάρχουν στον άνθρωπο εν σπέρματι ως φυσικές ιδιότητες. Ως τάσεις δηλαδή, ως δυνατότητες, ως προδιαθέσεις, η ανάπτυξη και η εκδήλωση των οποίων όμως εναπόκειται στην επιμελή καλλιέργειά τους. Θα μπορούσαν να παραλληλιστούν με τον σπόρο, που ναι μεν φέρει εκ φύσεως την ικανότητα της εξέλιξής του στο καλλωπιστικό ή στο οπωροφόρο φυτό για το οποίο προόρισται, η πραγμάτωση όμως της έμφυτης αυτής κλίσης εξαρτάται από το έδαφος στο οποίο θα βρεθεί και από την επιμέλεια της οποίας θα τύχει.
Γι’ αυτό και κατά τους κλασικούς μας η παιδεία με την ευρύτερη έννοια του όρου θεωρείται μια από τις σημαντικότερες υποχρεώσεις της πολιτείας υπό την διττή της διάσταση: Τόσο της καλλιέργειας του νου, όσο και της διάπλασης του χαρακτήρα. Τα χρηστά ήθη δεν συμβαδίζουν υποχρεωτικά με την οξύνοια και τον πλούτο των γνώσεων και ως εκ τούτου η εξίσωση εγγράμματος ίσον ενάρετος δεν ισχύει νομοτελειακά.
Ο πολίτης, αν δεν αναγνωρίζει στην πολιτεία του γνήσια πρότυπα αρετής, γίνεται έρμαιο των ορέξεων και των παθών του επιφέροντας την ατομική του και τη συλλογική φθορά. Η φαύλη πολιτεία παράγει φαύλους πολίτες, οι φαύλοι πολίτες με τη σειρά τους επιλέγουν σε όλο το φάσμα του συλλογικού γίγνεσθαι φαύλες ηγεσίες και έτσι αναπαράγεται εις το διηνεκές διαρκώς εμβαθυνόμενος ο φαύλος κύκλος της ηθικής σήψης.
Η ευνομούμενη πολιτεία δεν μπορεί παρά να έχει κορωνίδα της τον αλληλοσεβασμό και τη δικαιοσύνη με πρώτιστη μέριμνά της τη διάπλαση ολοκληρωμένων, σκεπτόμενων, ελεύθερων και ενάρετων προσωπικοτήτων. Ο «σωτηρίαν τω γένει των ανθρώπων πορίζων» δεν είναι ο επικαλούμενος μεσσιανικές ιδιότητες, αλλά ο πιστά φυλάττων «αιδώ τε και δίκην».
Η δικαιοσύνη ως συνισταμένη, εμπεριέχουσα και όλες τις άλλες αρετές (γενναιότητα, πραότητα, εγκράτεια, γενναιοδωρία, φιλία, σωφροσύνη, ενσυναίσθηση……..), συνιστά υπέρτατο πολιτικό αγαθό και βασικό συστατικό στοιχείο της κοινωνικής συμβίωσης συγκρατούσα την τάξη στην πολιτικά οργανωμένη κοινωνία. Κατά την παροιμιώδη αρχαιοελληνική έκφραση «εν δικαιοσύνη συλλήβδην πασ’ αρετή ένι».
Η σημασία της επομένως για τη ζωή και την ευημερία της ανθρωπότητας είναι υπαρξιακού χαρακτήρα και μοιραία η απαξίωσή της θέτει τους θεσμούς, τα κράτη, τις κοινωνίες, τα έθνη, τους διεθνείς συνασπισμούς και το ανθρώπινο εν γένει είδος σε τροχιά παρακμής.
Η αρχαία ελληνική γραμματεία, ως άσβεστος φάρος εις τους αιώνας των αιώνων και ως ο ισχυρότερος πυλώνας της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού, οδήγησε με το οικουμενικό ανθρωπιστικό της πνεύμα τον άνθρωπο στην έξοδο από τον σκοτεινό μεσαίωνα. Τους δικούς της φάρους διαθέτει αναμφίβολα και η νεοελληνική γραμματεία, το φως των οποίων είθε να φωτίζει τη μελλοντική πορεία του έθνους των Ελλήνων.
Στους αντιπνευματικούς καιρούς μας ηχεί ως ισχυρή προειδοποίηση η παρότρυνση του Οδυσσέα Ελύτη για πνευματική ανάταση προς αντιμετώπιση των σύγχρονων προκλήσεων: «Όπου και να σας βρίσκει το κακό, αδελφοί, όπου και να θολώνει ο νους σας, μνημονεύετε Διονύσιο Σολωμό και μνημονεύετε Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη».
Η ευδαιμονία ή η κακοδαιμονία του ανθρώπου, εν κατακλείδι, δεν είναι απόρροια κάποιου καλού ή κακού δαίμονα, αλλά του χαρακτήρα του. «Ήθος ανθρώπω δαίμων», έλεγε ο Ηράκλειτος.
ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ, ΚΑΛΑ ΚΑΙ ΠΑΝΤΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΑ
Ο Σπύρος Γιατράς είναι εκπαιδευτικό φιλόλογος και διετέλεσε βουλευτής την περίοδο 1993-1996 και πρόεδρος της ΑΔΕΔΥ.
Φωτογραφία. Το έργο της Simon Vouet “Αλληγορία της Σύνεσης“. Ετος δημιουργίας 1645.