11 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 1943: ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΖΑΚΥΝΘΟ

1. Η Ιταλία συνθηκολογεί

Τη νύκτα μεταξύ 9^ης και 10^ης Ιουλίου 1943 άρχισε η απόβαση των Συμμαχικών δυνάμεων Σικελία. Στις 22, με την κατάληψη και του Παλέρμο, η Σικελία είχε απελευθερωθεί. Σαν συνέπεια το Μεγάλο Φασιστικό Συμβούλιο (Gran consiglio del fascismo), με τη στήριξη του βασιλιά Βίκτορα Εμμανουήλ Γ’ [Vittorio Emanuele], εκθρόνισε και συνέλαβε το Μπενίτο Μουσολίνι [Benito Mussolini‎‎].  Μετά τη σύλληψη του  Μουσολίνι στις 25 Ιουλίου, ο στρατάρχης Πιέτρο Μπαντόλιο [Pietro Badoglio] ανέλαβε κατ’ εντολή του βασιλιά την προεδρία της ιταλικής κυβέρνησης, μιας κυβέρνησης έκτακτης ανάγκης, η οποία προσπάθησε να απαγκιστρώσει την Ιταλία από τον Άξονα. Στα μέσα Αυγούστου άρχισαν οι μυστικές διαπραγματεύσεις της κυβέρνησης Μπαντόλιο με τους Συμμάχους για συνθηκολόγηση. Στις 8 Σεπτεμβρίου 1943, ένας από τους κύριους πρωταγωνιστές του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, αποχωρεί ηττημένος. Η φασιστική Ιταλία, βασική σύμμαχος της ναζιστικής Γερμανίας, συνθηκολογεί με τους Αγγλοαμερικανούς Συμμάχους και παραδίδεται άνευ όρων.

Όταν υπογράφεται η παράδοση, η Γερμανία, προετοιμασμένη, έσπευσε να απαντήσει. Πήρε στον έλεγχο της το βόρειο μέρος της μισής Ιταλίας, ελευθέρωσε τον Μουσολίνι και τον φυγάδευσε σε έδαφος υπό γερμανική κατοχή, με σκοπό την ίδρυση ενός κράτους – δορυφόρου. Έτσι, η Ιταλία χωρίζεται σε δύο μέρη: στο βασίλειο της Ιταλίας, υπό την προστασία των Συμμάχων και στη Δημοκρατία του Σαλό, που ονομάστηκε Ιταλική Κοινωνική Δημοκρατία [RSI – Repubblica Sociale Italiana ]. Ένα ιδιότυπο κράτος, το οποίο ίδρυσε ο Μουσολίνι με την υποστήριξη των Γερμανών. Ο ιταλικός φασισμός προσπάθησε να  ξαναστηθεί στα πόδια του, αυτή τη φορά ως γερμανική μαριονέτα.

Το σχέδιο κατάληψης της εξουσίας στην Ιταλία από τους Γερμανούς υπήρχε εδώ και καιρό. Τόσο τα πενιχρά στρατιωτικά αποτελέσματα του ιταλικού στρατού, που μόνο με τη Λιβύη και την Αλβανία μπόρεσε να δείξει την πυγμή του, ενώ σε όλα τα άλλα μέτωπα διασύρθηκε, όσο και η εγγενής καχυποψία των Γερμανών για τους άχρηστους και απείθαρχους Νότιους, είχαν κάνει τα ναζιστικά επιτελεία να απεργάζονται αυτή την ενδοοικογενειακή αλλαγή φρουράς ήδη από τις πρώτες μέρες του πολέμου. Η ζωή της Ιταλικής Κοινωνικής Δημοκρατίας διήρκεσε περίπου δεκαεννέα μήνες. Τελείωσε στις 2 Μαΐου 1945 με τη συνθηκολόγηση των γερμανικών δυνάμεων στην Ιταλία και τον απαγχονισμό του Μουσολίνι.

2. Η συνθηκολόγηση των Ιταλών στην Ελλάδα

Με την πτώση του Μουσολίνι στις 25 Ιουλίου 1943 το αρχηγείο της Βέρμαχτ [ΟΚW] επεξεργάστηκε το σχέδιο «Άξονας». Σύμφωνα με αυτό το σχέδιο οι ένοπλες Ιταλικές δυνάμεις έπρεπε να αφοπλιστούν και οι γερμανικές να καταλάβουν τα εδάφη που αυτές έλεγχαν. Αντίθετα, όταν έφτασε η ημέρα της συνθηκολόγησης της 8^ης Σεπτεμβρίου, η Ιταλική Ανώτατη Στρατιωτική Διοίκηση στην Αθήνα δεν είχε οδηγίες πώς έπρεπε να δράσει. Κάποιες ασαφείς οδηγίες περιείχε το «μνημόνιο 44», που έφτασε στον ανώτατο στρατιωτικό διοικητή στην Αθήνα στρατηγό Κ. Βεκιαρέλι [Carlo Vecchiarelli] στις 7 Σεπτεμβρίου, μια ημέρα πριν τη συνθηκολόγηση. Αλλά ούτε και σε αυτό διευκρινιζόταν αν οι Ιταλοί έπρεπε να αμυνθούν ή να παραδοθούν. Από αριθμητική άποψη τα ιταλικά στρατεύματα υπερτερούσαν των γερμανικών, αλλά τα γερμανικά είχαν καλύτερο οπλισμό και κατείχαν νευραλγικές θέσεις. Ο Βεκιαρέλι προσπάθησε να διαπραγματευθεί με τους Γερμανούς, αποδεχόμενος τελικά τον αφοπλισμό των δυνάμεων του και αποσπώντας την υπόσχεση για μεταφορά των ιταλών στρατιωτών στην Ιταλία.

Το μεγαλύτερο μέρος των ιταλικών στρατιωτικών μονάδων αφοπλίστηκαν χωρίς να προβάλλουν αντίσταση, όπως και η ιταλική φρουρά της Ζακύνθου. Η μοναδική μεγάλη ιταλική στρατιωτική μονάδα στον χερσαίο ελλαδικό χώρο που δεν παραδόθηκε στους Γερμανούς ήταν η Μεραρχία Πινερόλο [Pinerolο]. Η Μεραρχία, με διοικητή το στρατηγό Αλφόνσο Ινφάντε, δεν παραδόθηκε μετά την υπογραφή των ρητρών ανακωχής, αλλά συνεργάστηκε, μέσω της βρετανικής στρατιωτικής αποστολής, με τις δυνάμεις της Ελληνικής Αντίστασης.Ωστόσο αντί για τη μεταφορά τους στην Ιταλία, βρέθηκαν αιχμάλωτοι στη Γερμανία. Αιχμάλωτοι όχι σε καθεστώς «αιχμαλώτων πολέμου» αλλά σε καθεστώς «εγκλείστων στρατιωτών», το όποιο τους εξαιρούσε από την προστασία που παρείχε η Συνθήκη της Γενεύης του 1919 για τους αιχμαλώτους πολέμου. Ο αριθμός τους υπολογίζεται σε 235.000 άνδρες, ενώ 30.000 δεν αιχμαλωτίστηκαν. Είτε γιατί προσχώρησαν στη Βέρμαχτ, είτε γιατί προτίμησαν να ενωθούν με τους αντάρτες, ή προτίμησαν να παραμείνουν κρυπτόμενοι μέσα στον Ελληνικό πληθυσμό.

3. Η ιταλική κατάρρευση και η παράδοση στη Ζάκυνθο

Η Ιταλική κατοχή στη Ζάκυνθο είχε τρεις βραχίονες. Το στρατιωτικό, ο οποίος ασχολήθηκε με τα θέματα φρούρησης και άμυνας του νησιού, προετοιμαζόμενος για την πιθανολογούμενη Συμμαχική απόβαση, τον πολιτικό, ο οποίος είχε την ευθύνη της πολιτικής διοίκησης και της οικονομικής διαχείρισης και τις οργανώσεις του Φασιστικού Κόμματος, που είχαν στόχο την προώθηση του εξιταλισμού του πληθυσμού, την αλλοίωση του εθνικού φρονήματος και τη φασιστικοποίηση.

 Ουσιαστικά τα Επτάνησα αποτέλεσαν ένα de facto προτεκτοράτο της Ιταλίας. Ο πολιτικός βραχίονας, το Γραφείο Πολιτικών Υποθέσεων (Affari Civili), είχε διοικητή για τα Επτάνησα ένα γνήσιο φασίστα, τον Πιέρο Παρίνι [Piero Parini], εγκατεστημένο στο ανάκτορο «Μον Ρεπό» στη Κέρκυρα. Ο Παρίνι ενώ τυπικά ήταν υφιστάμενος του διοικητή των ιταλικών δυνάμεων στην Ελλάδα, έπαιρνε εντολές και λογοδοτούσε απευθείας από το Υπουργείο Εξωτερικών. Ο Παρίνι όρισε στη Ζάκυνθο, όπως και στα άλλα νησιά, Επίτροπο (Επιτετραμμένο του Γραφείου Πολιτικών Υποθέσεων), τον επίσης φασίστα Λουίζι Ζανόνι (Luigi Gianoni). Ο  Zanoni διοίκησε το Γραφείο Πολιτικών Υποθέσεων Ζακύνθου από τον Ιούνιο του 1941 έως τις 7 Μάρτιου του 1943, όπου μετατέθηκε στην Κέρκυρα, κοντά στον Παρίνι. Τον αντικατάστησε ο Τζίνο Μπούζι [Gino Busi]. Στις αρμοδιότητες του Γραφείου Πολιτικών Υποθέσεων, το οποίο στεγάστηκε στο «μέγαρο Ρώμα» στη νομαρχία Ζακύνθου, ανήκε ο τομέας της διοίκησης, της εκπαίδευσης, με υπεύθυνο τον σχολικό επόπτη Γουίντο Φάμπρις (Guinto Fabris), της ενημέρωσης και της προπαγάνδας εκδίδοντας την εφημερίδα “IL Littorio”, και της οικονομίας εγκαθιστώντας τη ληστρική Εταιρεία Anonima Commersio Ioniko (A.C.I.) και τον ιταλικό Γεωργικό Συνεταιρισμό (Consilio Agrario).Με κορυφαία ασφαλώς πράξη για τον έλεγχο, την ολοκληρωτική εξάρτηση των νησιών από την Ιταλία και τον αφελληνισμό τους, την κυκλοφορία του χαρτονομίσματος της Ιονικής Δραχμής. 

Στις 19 Ιουλίου, 6 ημέρες πριν την πτώση του φασιστικού καθεστώτος του Μουσολίνι, επισκέφθηκε τη Ζάκυνθο φασιστικό κλιμάκιο του Γραφείου Πολιτικών Υποθέσεων, με επικεφαλής τον «εξοχότατατο» Π. Παρίνι. Τον συνόδευαν ο Ομοσπονδιακός Γραμματέας των Φασιστών Ιονίου Αντόνιο Μελάγκα [Antonio Melaga] και ο πρώην Επιτετραμμένος στη Ζάκυνθο Λουίζι Ζανόνι. Η πόλη τους υποδέχθηκε σημαιοστολισμένη υποχρεωτικά με την ιταλική σημαία. Ήταν και ο τελευταίος φασιστικός σημαιοστολισμός !

Αμέσως μετά την αναγγελία πτώσης του Μουσολίνι, η πολιτική διοίκηση και τα μέλη του φασιστικού κόμματος που τη στηρίζουν αρχίζουν να αναχωρούν. Πρώτα διατάσσονται να αποχωρήσουν οι μονάδες των μελανοχιτώνων για να χρησιμοποιηθούν για την άμυνα της Ιταλίας. Αναχωρούν, «με τας αποσκευάς των και με ότι κατόρθωσαν να περισυλλέξουν, ιδίως άφθονον χρυσόν» θα σημειώσει ο Δ. Στραβόλεμος. Στις 29 Ιουνίου αναχωρεί ένας από τους πλέον μισητούς παράγοντες του φασισμού στη Ζάκυνθο, ο σχολικός επίτροπος Γκουίντο Φάμπρις. Την προηγουμένη της αναχώρησης του, στις 28 Ιουνίου, συλήθηκε ο Μητροπολιτικός ναός, όπου αφαιρέθηκαν αργυρά και χρυσά σκεύη έργα του αργυροχρυσοχόου Διαμάντη, κ.α. Πριν 2-3 ημέρες ο Φάμπρις είχε επισκεφτεί το ναό. Αυτός όχι μόνο «ηρέσκετο να μαζεύη χρυσόν», αλλά είναι βέβαιο ότι τα αντικείμενα που αφαιρέθηκαν από το ναό, καθώς και τα κλοπιμαία από το  Βυζαντινό Μουσείο, ταξίδεψαν στις αποσκευές του. Δυστυχώς δεν ζητήθηκε ποτέ η επιστροφή τους.

  Στις 25 Ιουλίου κυκλοφορεί το τελευταίο φύλλο του «IL Littorio», το κύριο έντυπο της φασιστικής προπαγάνδας στη Ζάκυνθο. H διάδοχος έκδοση στις 8 Αυγούστου το περιοδικό «San Marco» με υπεύθυνο τον Τζοβάνι Κονσταντίνι [γραμματέα του Επιτετραμμένου] θα προσπαθήσει να αποφασιστικοποιηθεί. Σε αυτό θα αναγγελθεί επισήμως η αλλαγή κυβέρνησης  με τη δημοσίευση των προκηρύξεων του βασιλιά και του στρατάρχη Μπαντόλιο, χωρίς βέβαια να γίνεται καμιά αναφορά στο φασιστικό κόμμα. Στο τελευταίο φύλλο του, που θα κυκλοφορήσει στις 8 Σεπτεμβρίου, θα δημοσιευθεί και η τελευταία προκήρυξη της Στρατιωτικής Διοίκησης με την οποία απειλείται «δια θανάτου πας όστις ….. καταστρέφει … έργα ή εξαρτήματα προοριζόμενα δια στρατιωτικόν σκοπόν …».Προσπάθεια να περιοριστεί η διάλυση μετά την κατάρρευση! 

 Ενώ η Ιταλία διαπραγματεύεται την παράδοσή της, στη Ζάκυνθο εκδίδονται παραπλανητικές διαταγές για εξωραϊσμό της κατάστασης! Η Ιταλική διοίκηση απαιτεί « …. οι άρρενες υποχρεούνται όπως εφοδιασθώσι με δελτίον ταυτότητος μετά φωτογραφίας, εκδιδομένου υπό των τοπικών Διοικήσεων Καραμπινιέρων». Παρότι η ιταλική διοίκηση παραπαίει δεν παύει να επιμένει σε λεονταρισμούς! «Θέλουσι ληφθή αυστηρά μέτρα εναντίον εκείνων οίτινες δεν θα έχουν παρουσιαστεί μέχρι της 15^ης Αυγούστου προς έκδοσιν ταυτότητος»! Αλλά και η λεηλασία των αγροτικών προϊόντων και του πλούτου του νησιού συνεχίζεται. Ο  Επιτετραμμένος Τζίνο Μπούζι [Gino Busi], συστήνει επιτροπή για την καταγραφή της παραγωγής του σταριού, το οποίο έως τις 15 Ιουλίου πρέπει να  παραδοθεί στο ληστρικό  Αγροτικό Συνεταιρισμό Ιονίων Νήσων  Agrario! 

 Με την αλλαγή του καθεστώτος στη Ρώμη διαλύεται το Φασιστικό κόμμα και οι εκπρόσωποί του στη Ζάκυνθο αναχωρούν με κάθε τρόπο. Ο αρχηγός του Τζοβάνι Μπραγάτσι [Giovanni Bragazzi] θα φύγει νύχτα, τα ιταλικά τραπεζικά καταστήματα κλείνουν και τέλος καταργείται το Γραφείο Πολιτικών Υποθέσεων, που μετατρέπεται σε προξενικό Γραφείο. Την ευθύνη για την ιταλική παρουσία στο νησί την αναλαμβάνει εξ ολοκλήρου η Στρατιωτική Διοίκηση, η οποία επιδίδεται σε καταστροφές των στρατιωτικών υποδομών, όπως το αεροδρόμιο στο Ρόιδο [Αμπελόκηπους] για να μην το χρησιμοποιήσουν οι Γερμανοί και αποκαθήλωση των πορτρέτων του Μουσολίνι. 

Στις αρχές Σεπτεμβρίου διαλύονται οι σταθμοί Καραμπινιερίας και η μισητή Φινάντσα (Guardia di Finanza] [Οικονομικό αστυνομικό σώμα που εκτελούσε και καθήκοντα τελωνείου]. Δυο φασιστικοί θεσμοί που κατατρομοκράτησαν τον πληθυσμό και καταλήστευσαν τη Ζάκυνθο. Μετά την εκτέλεση του Διοικητή της Καραμπινιερίας του Μαχαιράδου Κάρντινε  Κανταλούπο, η αναχώρηση επισπεύδεται. Είναι ο μόνος Ιταλός αξιωματούχος που εκτελέστηκε στο νησί. Και αυτό παρά το κλίμα συμπάθειας που αναπτύχτηκε προς τους Ιταλούς κατακτητές τις ημέρες της κατάρρευσης και της αιχμαλωσίας τους, από τους πρώην σύμμαχους τους Γερμανούς! Μαζί τους αναχωρεί και ο συνεργάτης τους χωροφύλακας Γεράσιμος Γαβριήλ Παραμερίτης, από τα Τζανάτα της Κεφαλονιάς. Είχε ήδη γλυτώσει από δύο απόπειρες εκτέλεσής του, δεν διακινδύνευσε και μια τρίτη! Θα επιστρέψει για να οδηγηθεί στο εδώλιο του κατηγορουμένου, στο  Ειδικό  Δικαστήριο Κυρώσεων Πάτρας (δικαστήριο δωσιλόγων) στη συνεδρίαση της 12^ης Απριλίου 1946. Στους μάρτυρες κατηγορίας  περιλαμβάνεται μεγάλος αριθμός εγκρίτων ζακυνθινών.

4. Η  βραδιά της  Τετάρτης  8  Σεπτέμβριου  1943

Την  Τετάρτη  8  Σεπτέμβριου  1943, στις 5:30 το απόγευμα, από τον ραδιοφωνικό σταθμό του Αλγερίου, μεταδίδεται ένα συγκλονιστικό μήνυμα: «Εδώ στρατηγός Ντουάιτ Αϊζενχάουερ, αρχιστράτηγος των Συμμαχικών Δυνάμεων. Η ιταλική κυβέρνηση παρέδωσε τις ένοπλες δυνάμεις της άνευ όρων. Οι εχθροπραξίες μεταξύ των ενόπλων δυνάμεων των Συμμάχων Εθνών και της Ιταλίας τερματίζονται αμέσως. Όλοι οι Ιταλοί που τώρα βοηθούν έμπρακτα στην εκδίωξη του Γερμανού επιδρομέα από το ιταλικό έδαφος, θα έχουν τη βοήθεια και την υποστήριξη των Συμμάχων Εθνών».

Στη Ζάκυνθο δεν έφθασε η φωνή του Αϊζενχάουερ, αλλά μια ώρα αργότερα, μέσω του ραδιοφωνικού Σταθμού EIAR, έφθασε η φωνή του επικεφαλής της κυβέρνησης της φασιστικής Ιταλίας, στρατάρχη Μπαντόλιο: 

«Η ιταλική κυβέρνηση, αφού αναγνώρισε την αδυναμία συνέχισης του άνισου αγώνα ενάντια στη συντριπτική αντίθετη εξουσία, προκειμένου να αποφευχθεί περαιτέρω και σοβαρότερη ζημιά στο έθνος, ζήτησε μια ανακωχή από τον στρατηγό Eisenhower, αρχιστράτηγο των Συμμαχικών Αγγλοαμερικανικών Δυνάμεων. Το αίτημα έγινε αποδεκτό. Κατά συνέπεια, κάθε πράξη εχθρότητας ενάντια στις αγγλοαμερικανικές δυνάμεις πρέπει να σταματήσει από τις ιταλικές δυνάμεις παντού. Ωστόσο, θα αντιδράσουν σε τυχόν επιθέσεις από οποιαδήποτε άλλη πηγή». Στα δύο μηνύματα δεν υπάρχει ουσιαστική διαφορά παρά λεκτική! Ο Αϊζενχάουερ μιλάει για παράδοση άνευ όρων, ο Μπαντόλιο για ανακωχή! 

Μόλις το γεγονός έγινε αμέσως γνωστό στη Ζάκυνθο χαιρετίστηκε με πανηγυρισμούς από τους Ιταλούς στρατιώτες, τροφοδοτώντας τις ελπίδες για το τέλος του πολέμου και την επιστροφή στα σπίτια τους. Η ανακοίνωση της συνθηκολόγησης έγινε δημόσια από το ιταλικό ραδιόφωνο, το μόνο ραδιόφωνο που λειτουργούσε νόμιμα στο νησί, αφού τα ιδιωτικά είχαν κατασχεθεί. Ήταν τοποθετημένο σε παράθυρο της εκκλησίας του Παντοκράτορα στη πλατεία Αγ. Μάρκου [τότε Βίκτορος Εμμανουήλ].Κάθε βράδυ στις 8 μετέδιδε ειδήσεις από το γνωστό πρακτορείο Stefani. Δηλαδή την ιταλική προπαγάνδα, για ψεύτικες νίκες και προσδοκώμενη ευημερία από την επικράτηση του φασισμού και της Νέας Τάξης! Από αυτό το ραδιόφωνο έμελε να μάθουν οι ίδιοι οι Ιταλοί την κατάρρευση όλων των σχεδίων για την επανασύσταση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας με την ενσωμάτωση και των Isole Jonie! 

Θα αφήσουμε τον αείμνηστο Νιόνιο Μελίτα να μας περιγράψει τη σκηνή, όπως την «είδε», στο διήγημά του: «Το προαίσθημα του Σταματέλου»: 

« …….  Για να βρούνε τον Πλατύφορο πλημμυρισμένον από Ιταλούς με κρεμασμένες στον ώμο τις αραβίδες τους. Μέτρο που έχει επιβάλει η Στρατιωτική Διοίκηση από τότε που έπεσε ο Μουσολίνι και τερμάτισε την εδώ παρουσία του το φοβερό Αffari Civili. 

 Δεν αργούνε όμως να καταλάβουν ότι όλος αυτός ο κόσμος, περιμένει ν` ακούσει νέα από το μοναδικό ραδιόφωνο, που λειτουργεί επίσημα στη Ζάκυνθο. Τα ψέματα όμως απόψε τελειώνουνε. Κι αυτό περιμένουνε ανυπόμονα ν’ ακούσουν πρώτοι οι Ιταλοί φαντάροι. Τόμου κανείς τους πια δεν αμφιβάλει, πως κάπου εδώ νετάρουνε τα ψωμιά τους.

• ”Ορέ πάμε να φύγουμε, τόμου τα λέει στα ιταλικά”. Ψιθυρίζει στ` αυτί του Σταματέλου ένα από τα τρία βουνισέλια [με καταγωγή από τα ορεινά].

 Για να του απαντήσει κοφτά, διαισθανόμενος πως κάτι σημαντικό θα ακουστεί απόψε: 

• ”Καρτέρει ωρέ ένα μουμέντο…’’ [περίμενε ένα λεπτό ]

Δεν προφτάνει όμως να τελειώσει το λόγο του, για να φουντώσει ο Πλατύφορος από την ενθουσιώδη ιαχή της ιταλιάνικης φανταρίας:

• ‘‘Viva !!! Guerra finitο’’, [Ζήτω !!! ο πόλεμος τελείωσε] ενώ τα κάθε λογής καπέλα, άλλα πουπουλιασμένα, άλλα απουπούλιαστα  πετιούνται μαζικά προς τ` απάνω. 

Μες το ξέφρενο πανηγύρι που θα ακολουθήσει τη ‘‘συνθηκολόγηση Μπαντόλιο’’, θα βρεθεί παρασυρμένος από την παθιασμένη ορμή τ` ασκεριού κι ο Σταματέλος προχωρώντας προς το Γιοφύρι. Για να βρεθεί τελικά, ξεκομμένος από την παρέα του, μες την ταβέρνα του Κάσα,  καθισμένος πλάι-πλάι με τον Τζοβάνι. Τον prigantiero, [Ανθυπασπιστή ] που δυόμιση τώρα χρόνια, έκανε τ` αφεντικό στο… καΐκι του: 

–    ”Salute Stamatelo amico”, φωνάζει δυνατά ο Ιταλός, κρατώντας τον από τον ώμο και φιλώντας τον ολοένα στα δύο μάγουλα. 

–  ”Για σου φίλε Τζοβάνι και καλή πατρίδα”, απαντάει ετούτος, μη παραλείποντας ν` αδειάζει μέχρι πάτο το ποτήρι. Ενώ δεν παύει συγχρόνως να σκέφτεται και ν` απορεί: 

–  ”Τι μυστήρια αλήθεια κρύβει η καρδιά του άνθρωπου. Όταν μία στιγμή γλεντιού είναι αρκετή να ξεγράψει χρονώνε αγάρες [έχθρες]. 

Και το πανηγύρι συνεχίζεται, με κρασί να ρέει αβέρτα, με τραγούδι και γέλια. Πολλά-πολλά γέλια κι ανοιχτές αγκαλιές. Πολλοί μάλιστα Ιταλοί έχοντας παρατημένα τα όπλα τους πάνω στο πεζοδρόμιο, χορεύουν τραγουδώντας τη γνωστή… Campagnuola bella. [Έχει να κάμει με τη γνωστή μελωδία που χάλασε κόσμο την πρό του ’39 εποχή. Και που στη διάρκεια του ελληνο-ιταλικού πολέμου έντυσε με δικούς σατυρικούς στίχους ο Γ. Οικονομίδης, και τραγούδησε μ` όλη την καρδιά της σύμπασα η Ελλάδα. Πρόκειται για το αθάνατο ”Κορόιδο Μουσολίνι” που γελοιοποίησε παγκόσμια τον Ιταλό δικτάτορα.] Σκέτη παναπεί βουρλισία ! Έλα όμως που τα πανηγύρια, όσο όμορφα και να ’ ναι κάποτε τελειώνουν. Όπως το ίδιο θα τελειώσει και τ’ αποψινό».

Δεν νομίζω να υπάρχει καλύτερη εισαγωγή από την παραπάνω γλαφυρή περιγραφή του γεγονότος από το Ν. Μελίτα για να τεθεί ένα μεγάλο ιστορικό ερώτημα. Πως έσβησε τόσο γρήγορα ο ζακυνθινός λαός τα δυόμιση χρόνια της τυραννίας του φασισμού πάνω του, με τις διώξεις, τις εξορίες, τα βασανιστήρια, το ξύλο, την καταλήστευση των πόρων, την πείνα, τη διαφθορά, με το κυριότερο την προσπάθεια αφελληνισμού και εξιταλισμού και τον διαμελισμό της χώρας κ.α. και έδειξε το πρόσωπο της συμπόνιας και της αλληλεγγύης στους χθεσινούς κατακτητές του, δεχόμενος να προσφέρει άσυλο σε κάποιους με κίνδυνο της ζωής του;

5. « τα πανηγύρια, όσο όμορφα και να ’ ναι κάποτε τελειώνουν..»

Στα νησιά που βρίσκονταν στην ιταλική ζώνη κατοχής, όπως τα νησιά του Ιόνιου, οι ιταλικές μονάδες ήταν σε καλύτερες συνθήκες για να αντιτάξουν άμυνα σε γερμανική επίθεση. Οι γερμανικές δυνάμεις σε αυτά ήταν ελάχιστες, όπως και στη Ζάκυνθο και ο συσχετισμός ήταν υπέρ των Ιταλών. Αυτό οδήγησε στην Κεφαλονιά και την Κέρκυρα στην αντίσταση εναντίον των Γερμανών, με τα γνωστά αποτελέσματα, τον αφανισμό χιλιάδων Ιταλών. 

Στη Ζάκυνθο καθ΄ όλη τη διάρκεια της Ιταλικής Κατοχής [1 Μαΐου 1941 – 11 Σεπτεμβρίου 1943] έως την άνοιξη του 1943 δεν υπήρξε καμία γερμανική παρουσία. Μόνο την 21^η Μαΐου 1943 μια ολιγομελής ομάδα, περίπου 15 Γερμανών αξιωματικών και στρατιωτών, κατέφθασε με υδροπλάνο στο λιμάνι της Ζακύνθου και με τη συνδρομή των Ιταλών προωθήθηκε στις Βολίμες, όπου εγκατέστησε σταθμό ασυρμάτου και παρατηρητήριο. Προφανώς ήταν μέρος του σχεδίου «Άξονας», ώστε να αντιμετωπιστεί η αναμενόμενη αλλαγή στρατοπέδου της Ιταλίας. 

Το πρωί της 9^ης Σεπτεμβρίου εμφανίζονται στο λιμάνι δύο πλοία με γερμανικό στρατό και ζητούν άδεια να αποβιβαστούν. Η Ιταλική Διοίκηση του 317^ου Συντάγματος Πεζικού, της μεραρχίας Acqui, που δεν ξέρει σε ποια πλευρά του μετώπου βρίσκεται πλέον η χώρα της, συνεδριάζει στο «Δαμίρειο Μέγαρο» όπου στεγάζεται και αποφασίζει να μην επιτρέψει την αποβίβαση. Οι Γερμανοί επανέρχονται προφασιζόμενοι ότι θα παραμείνουν λίγες ημέρες «δια ξεκούρασιν»! Οι Ιταλοί τους πιστεύουν ή μάλλον αναγκάζονται να τους πιστέψουν και δίνουν την άδεια για αποβίβαση. Οι μονάδες αποβιβάζονται με πλήρη οπλισμό, πυροβόλα, μοτοσυκλέτες κ.α. και αναπτύσσονται σε στρατιωτικό σχηματισμό στον κεντρικό λιμενοβραχίονα, στο χώρο της σημερινής στήλης των πεσόντων και στην πλατεία Σολωμού. Σε κατάλληλες θέσεις βρίσκεται ήδη από την προηγουμένη ημέρα το γερμανικό απόσπασμα, το οποίο ήταν εγκαταστημένο στις Βολίμες με πρόφαση τη μελέτη των οχυρώσεων του νησιού, έτοιμο για συμμετοχή σε ενδεχόμενη σύγκρουση. 

Μετά την ολοκλήρωση της αποβίβασης και της εκφόρτωσης του πολεμικού εξοπλισμού οι Ιταλοί δέχονται το πρώτο τελεσίγραφο για παράδοση εντός 3 ωρών! Οι διαπραγματεύσεις κράτησαν 2 ημέρες. Το ιταλικό επιτελείο προσπαθούσε να κερδίσει χρόνο και να λάβει εντολές από τη διοίκηση της μεραρχίας Ακουί [Acqui] από την Κεφαλονιά. Όμως μετά την κατάρρευση στην ιταλική στρατιωτική ηγεσία επικρατούσε σύγχυση και διχοστασία. Να αντισταθούν ή να παραδοθούν στους έως χθες, συμμάχους τους; 

 Τα πράγματα αλλάζουν πολύ γρήγορα, ειδικά σε καιρό πολέμου! Πριν ένα ακριβώς μήνα στις 12 Αύγουστου, ο ιταλός στρατιωτικός διοικητής συνταγματάρχης Έτσιο Ρίτσι [Ezio Ricci] με τη συνοδεία 3 γερμανών αξιωματικών, εξέτασε τις ζημιές που προκάλεσε στο προαύλιο της εκκλησίας του Αγ. Διονυσίου, ο συμμαχικός βομβαρδισμός της προηγούμενης νύχτας! Η βόμβα άνοιξε ένα μεγάλο κρατήρα, προκάλεσε μικροζημιές στο κωδωνοστάσιο χωρίς να βλάψει την εκκλησία! 

– «Mirakolo di San Dionisio” θα αναφωνήσει προς τους παριστάμενους Γερμανούς ο Ιταλός διοικητής. 

Αλλά αντί για νέο θαύμα τον περιμένει η κόλαση των επόμενων ημερών. Τώρα βρίσκονται αντιμέτωποι, έτοιμοι για αναμέτρηση! Ταυτόχρονα με τις διαπραγματεύσεις και τα συνεχή αιτήματα αναβολής, οι Ιταλοί συγκεντρώνουν δυνάμεις γύρω από το διοικητήριο προετοιμαζόμενοι και για σύγκρουση. 

Ο Άγγελος Ραζής στο βιβλίο του «Καλή σου νύχτα Νόνο» αναφέρει ότι: «Ο στρατιωτικός διοικητής ήρθε σ’ επαφή με τις διοικήσεις των δυο οργανώσεων [ΕΑΜ – ΕΛΑΣ και «Εθνικό Κομιτάτο»].Του δήλωσαν ότι θα βοηθήσουν για να χτυπηθούν οι Γερμανοί. Του ζήτησαν οπλισμό. Και οι δυο πλευρές έπαιζαν το παιχνίδι τους». Φόβος και πανικός διακατέχει τον ντόπιο πληθυσμό για το ενδεχόμενο πολεμικής σύγκρουσης και καταστροφής της πόλης. Έντρομος εγκαταλείπει την πόλη προς την εξοχή και επιστρέφει σε κάθε παράταση της διαπραγμάτευσης.

 Τελικά το μεσημέρι στις 11ης Σεπτεμβρίου, οι Ιταλοί κάτω από την απειλή πολεμικής σύρραξης, παραδόθηκαν στους πρώην συμμάχους τους Γερμανούς. Στη λήψη αυτής της δύσκολης απόφασης συνέβαλε και ο πανικός που σκόρπισε ο δαιμονικός ήχος των γερμανικών αεροπλάνων καθέτου εφορμήσεως, των γνωστών «στούκας», που κατατρομοκράτησαν τους λαούς της Ευρώπης και μόνο με τον ήχο των κινητήρων τους. Ευτυχώς για πρώτη και τελευταία φορά ακούστηκαν στη Ζάκυνθο το μεσημέρι τις 11ης Σεπτεμβρίου! 

Η απόφαση παράδοσης δεν υπήρξε ούτε εύκολη, ούτε ομόφωνη για την ιταλική διοίκηση. Ο στρατιωτικός διοικητής συνταγματάρχης  Έτσιο Ρίτσι [ Ezio Ricci] μαζί με κάποιους από το επιτελείο του, διαφωνώντας καταφεύγει με αυτοκίνητο στη Βολίμα και από εκεί στην Κεφαλονιά. Οι ιταλικές μονάδες μετά την παράδοση τους επιβιβάζονται στα πλοία που βρίσκονται ακόμα αγκυροβολημένα στο λιμάνι και παίρνουν το δρόμο της αιχμαλωσίας. Η μεταφορά τους στην Πελοπόννησο ολοκληρώθηκε με δύο αποστολές στις 15 και 19 Σεπτεμβρίου. Ευτυχώς στη Ζάκυνθο δεν συνέβησαν δραματικά γεγονότα, όπως στην Κεφαλονιά με την εξολόθρευση της μεραρχίας Aqui, που θα οδηγούσαν και στη ολοκληρωτική καταστροφή της πόλης. «Η ιταλική φρουρά προτιθεμένη κατ’ αρχάς ν’ αντιστή, ουδεμίαν αντέταξε επίθεσιν, παρεδόθη δε η νήσος διά πρωτοκόλλου». Η όλη γερμανική φρουρά «ανήρχετο εις δισχιλίους περίπου» θα σημειώσει ο Λεωνίδας Χ. Ζώης, στο βιβλίο του «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ». Την ιταλική φρουρά στη Ζάκυνθο αποτελούσαν, σύμφωνα με την τελευταία αναφορά της μεραρχίας Ακουί [Acqui] τον Νοέμβριο του 1942, 3.300 άνδρες, αξιωματικοί και στρατιώτες. Δυστυχώς τα αντίγραφα του ημερολογίου της μεραρχίας, που στέλνονταν στην Ιταλία, σταματούν στα τέλη του 1942, γι’ αυτό δεν έχουμε τον ακριβή αριθμό των ανδρών που αιχμαλωτίστηκαν. 

Στις 15 Σεπτεμβρίου η OKW  απέστειλε οδηγίες για τη μεταχείριση των Ιταλών αιχμαλώτων. Τους διαιρούσε σε δύο κατηγορίες. Αυτούς που δέχονταν να λάβουν μέρος σε πολεμικά μέτωπα [Kampfwillige, Kawis] και σε αυτούς που θα χρησιμοποιηθούν ως επικουρικοί άοπλοι [Hilfswillige, Hiwis]. Μια διλοχία του 24^ου Συντάγματος Πυροβολικού περί τους 350 άνδρες, οι οποίοι δήλωσαν αφοσίωση στον Μουσολίνι και ορκίστηκαν πίστη και υπακοή στον Χίτλερ, εντάχθηκε στη γερμανική φρουρά του νησιού. Η ορκωμοσία τους έγινε σε επίσημη τελετή στην πλατεία Σολωμού στα τέλη Σεπτεμβρίου. Οι εναπομείναντες Ιταλοί στη Ζάκυνθο, ανήκαν στη δεύτερη κατηγορία. Χρησιμοποιήθηκαν σε βοηθητικές υπηρεσίες, στα πυροβολεία, στις μεταφορές, επισκευές υλικού κ.α., ήταν άοπλοι, δεν αποτέλεσαν κύρια στρατιωτική δύναμη δράσης.

Ο φόβος μπροστά στην αιχμαλωσία, η αβεβαιότητα για την τύχη τους στα ναζιστικά χέρια, ίσως αντιναζιστικά αισθήματα, αλλά και οι ποικίλες σχέσεις που είχαν αναπτυχθεί με τον ντόπιο πληθυσμό, οδήγησαν ένα αριθμό ιταλών στρατιωτών  να μην θελήσει να παραδοθεί,  αλλά να κρυφθεί. Δυστυχώς δεν έχουμε στοιχεία για τον αριθμό τους. Φαίνεται ότι δεν ήταν αμελητέος, ώστε να υποχρεωθεί από τη Γερμανική Διοίκηση, τις 29 Σεπτεμβρίου ο «πρόξενος» Τζίνο Μπούζι να κυκλοφορήσει και θα διανείμει ευρέως σε φυλλάδια, ανακοίνωση [παρατίθεται στο παράρτημα το πρωτότυπο] προς τους φυγάδες ιταλούς στρατιώτες, στην οποία απειλείται με εκτέλεση όποιος δεν εμφανιστεί να παραδοθεί έως 5 ημερών. Στη ανακοίνωση διακρίνεται όχι μόνο ο ναζιστικός τρόπος αντιμετώπισης των φυγάδων «θα τιμωρηθούν δια της ποινής του θανάτου», αλλά  αποκαλύπτεται και η διαθεσιμότητα του ζακυνθινού λαού να βοηθήσει τους φυγάδες με κίνδυνο της ζωής του: «Εις την ιδίαν ποινή εκθέτετε τα άτομα που σας παρέσχον άσυλον και τροφήν!

Η ανακοίνωση: 

ΠΡΟΣ  ΤΟΥΣ ΦΥΓΟΔΙΚΟΥΣ  ΙΤΑΛΟΥΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΑΣ

• Η παρούσα ανακοίνωσις απευθύνεται προς τους Ιταλούς στρατιώτας οι οποίοι απέφυγον την αναχώρησιν των ημερών 15 κι 19  παρόντος μηνός και ήδη μεταμφιεσμένοι ή μη περιπλανώνται ανά την ύπαιθρον ή κρύπτονται εν τη πόλει. 
• Τη επεμβάσει μου η Γερμανική Στρατιωτική Διοίκησις παρεχώρησε εις αυτούς μιαν παράτασιν παρουσιάσεως.
• Άπαντες εκείνοι που θα παρουσιαστούν από της σήμερον έως την 4 Οκτωβρίου συμπεριλαμβανομένης εις την  Γερμανικήν Στρατιωτικήν Διούκησιν δεν θα υποστούν ιδιαιτέρα τιμωρίαν αλλά θα ακολουθήσουν την τύχην των ήδη αναχωρησάντων συναδέλφων των. 
• Αντιθέτως εκείνοι που δεν θα παρουσιασθώσιν προ της εσπέρας της 4 Οκτωβρίου θα τιμωρηθούν δια της ποινής του θανάτου.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΕΣ

• Επωφηληθήτε της τελευταίας αυτής σανίδας σωτηρίας ήτις σας προσφέρεται δια να αποφύγετε μιαν αυστηρή τιμωρίαν.
• Μην κάνετε παραλόγους ονειροπολήσεις, εντός ολίγου η Νήσος θα ερευνηθεί λεπτομερώς και δεν θα δυνηθήτε ούτω να αποφύγετε ούτε την σύλληψιν ούτε τον τουφεκισμόν.
• Εις την ιδίαν ποινή εκθέτετε τα άτομα που σας παρέσχον άσυλον και τροφήν.
• Μετά την 4 Οκτωβρίου η ποινή θα εφαρμοστεί αμειλίκτως και ουδεμία ιδιαιτέρα περίπτωσις θα ληφθεί υπ΄ όψιν.
• Εγώ ο ίδιος δεν θα δυνηθώ να ενδιαφερθώ πλέον δια εσάς.
• Συμφέρον σας είναι να εμφανισθείτε επωφελούμενοι της γενναιοφρόνου αυτής παραχωρήσεως.
• Η Ιταλία ίσταται εκ νέου επί ποδός και ανέλαβε τα όπλα να πολεμήσει υπό τας διαταγάς του ΝΤΟΥΤΣΕ.

Δρ. Τζινο Μπούτζι  ΠΡΟΞΕΝΟΣ ΤΗΣ ΙΤΑΛΙΑΣ

τέως Πολιτικός Επιτετραμμένος της Νήσου Ζακύνθου

Ζάκυνθος τη 29 Σεπτεμβρίου 1943

Με τη μεταφορά των Ιταλών αιχμαλώτων τερματίστηκε η στρατιωτική ιταλική παρουσία στο νησί. Έμεινε όμως το υποκατάστατο της πολιτικής διοίκησης με τη μορφή προξενείου. Ο παντοδύναμος πρώην Επιτετραμμένος Τζίνο Μπούζι ονομάστηκε πρόξενος, εκπροσωπώντας τη «Δημοκρατία του Σαλό», ή όπως ονομάστηκε την «Ιταλική Κοινωνική Δημοκρατία», ένα κράτος μαριονέτα των Γερμανών, που προσπάθησε να στήσει ο απελευθερωμένος από τους Γερμανούς Μουσολίνι. Μέχρι τη λήψη συγκεκριμένων οδηγιών για την τύχη του εναπομείναντος ιταλικού φασιστικού τμήματος οι Γερμανοί τους ανέχονται. Επιτρέπουν τη χρήση της Νομαρχίας σαν γραφείο του «προξένου» και τα υπολείμματα του φασισμού προσπαθούν να ανασυνταχτούν με τις γερμανικές πλάτες. Τα πορτραίτα του Μουσολίνι ξαναεμφανίζονται! Χαρακτηριστική είναι η περιπέτεια της ταλαιπωρημένης προτομής του ποιητή Ν. Φώσκολου. Ενθαρρυμένοι από τη διάλυση της ιταλικής διοίκησης νεαροί μαθητές επανατοποθετούν την προτομή στη θέση που βρισκόταν πριν την ιταλική κατοχή. Οι Ιταλοί αντιδρούν, θεωρούν ότι εθίγησαν και ζητούν την επέμβαση του Γερμανού  Διοικητή για την επαναφορά της!

 Στις 3 Οκτωβρίου θα ανυψωθεί η ελληνική σημαία στο μέγαρο Ρώμα (Νομαρχία ), γεγονός που θα σηματοδοτήσει και την επανένωση του νησιού με την υπόλοιπη χώρα, μετά δυόμιση χρόνια. Το «προξενείο» θα μεταφερθεί στην επιταγμένη οικία Βούλτσου, κατοικία του  Τζίνο Μπούζι, αλλά δεν θα  μακροημερεύσει. Με διαταγή των Γερμανών θα αναχωρήσουν από το νησί τα εναπομείναντα μέλη της Πολιτική Διοίκησης, του Agrario, της σχολικής εποπτείας, κ.α. καθώς και κάποιοι από τους Έλληνες συνεργάτες τους. 

Η ιστοριογραφία και η ιστορική μνήμη στην Ελλάδα για την ιταλική κατοχή είναι ελλιπής και σχετικά ασθενής. Παρόλο που η ιταλική φασιστική εισβολή ήταν η απαρχή για μια σειρά περιπετειών και τραγωδιών που έζησε ο Ελληνικός λαός για μια ολόκληρη δεκαετία 1940-50, στη «συλλογική μνήμη» κυριαρχεί και με τη βοήθεια της λογοτεχνίας και του κινηματόγραφου, το στερεότυπο του Ιταλού αντιφασίστα στρατιώτη, που ρίχτηκε  χωρίς τη θέλησή του στον πόλεμο, που δεν χρησιμοποιούσε βία, που ήταν φιλικός με τους κατεχόμενους κ.τ.λ. Σε αυτό το πλαίσιο κινούνται και οι αφηγήσεις των ζακυνθινών αλλά και Ιταλών στρατιωτών. Κυριαρχεί η ιδέα ότι υπερίσχυσαν οι αρχές της αλληλεγγύης, της προστασίας και της αλληλοκατανόησης. Είναι γεγονός ότι τα Επτάνησα δεν γνώρισαν την άγρια ιταλική καταστολή που έζησαν οι πληθυσμοί της Θεσσαλίας και της Δυτ. Μακεδονίας. Οι λόγοι αυτής της αποδοχής αλλά και η στάση και των μετακατοχικών Ελληνικών κυβερνήσεων απέναντι στους φασίστες εισβολείς, οι οποίοι πέραν των άλλων σχεδίαζαν και επεδίωκαν το διαμελισμό της χώρας, αποτελούν ένα διαφορετικό κεφάλαιο. 

Διονύσιος Παν. Πομόνης
Email: [email protected]

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΠΗΓΕΣ

1. Διον. Στραβόλεμος: «Η ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΣΚΛΑΒΙΑΣ»
2. Νιόνιος Μελίτας: «Μικρές ιστορίες από τη κατεχόμενη ΖΑΚΥΝΘΟ»
3. Paolo Fonzi: «Η ΙΤΑΛΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ»
4. Σπύρος Ιωνάς: «ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ»
5. Λεωνίδας Χ. Ζώης: «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ»
6. ΓΑΚ – Ζακύνθου: Φάκελος Κατοχής
7. ΓΑΚ – Πάτρας: Δικαστικά Αρχεία
8. Ραζής Άγγελος: «Καλή σου νύχτα Νόνο»