Κατά το διάστημα Μαρτίου–Απριλίου 1815, ο ζακύνθιος ευγενής Διονύσιος κόντε δε Ρώμα (1771-1857) επέστρεψε από την Κέρκυρα – όπου είχε αναπτύξει έντονη τεκτονική δραστηριότητα – στη γενέτειρά του Ζάκυνθο για να εγκαταστήσει τη Στοά με το βαθύτατα συμβολικό όνομα «Αναγεννηθείς Φοίνιξ» («La Fenice Risorta») μέσω της Σεβασμίας Μητέρας Περιφερειακής Στοάς υπό το όνομα «Beneficenza e Filogenia Riunite» (Αγαθοεργία και Φιλογένεια Ηνωμέναι) εν Ανατολή Κερκύρας.1
Στην ιδρυτική συνεδρίαση της Στοάς στις 18 Μαΐου 1815, ο ζακύνθιος κόντες με την εξουσιοδότηση που του παρείχαν οι υψηλότατοι τεκτονικοί του τίτλοι (το Δίπλωμα που του είχε απονείμει η Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας το 1812 τον αναγνώριζε ως «Μέγα Διοικητή Επιθεωρητή Ανακριτή, Αντιπρόσωπο και Μέλος του Κυριάρχου Μητροπολιτικού Περιστυλίου και του Υπάτου και Κυριάρχου Δικαστηρίου, Κεφαλή του Τάγματος του Σκωτικού Φιλοσοφικού Δόγματος κλπ. κλπ.») προβαίνει στην ίδρυση της ζακυνθινής Στοάς εν αναμονή Άδειας Λειτουργίας υπό της Γαληνοτάτης Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας, υπαγόμενης εις το Σκωτικό Φιλοσοφικό Δόγμα. Στο τέλος του ιδρυτικού εγγράφου θέτει την προσωπική του σφραγίδα «επί ισπανικού ερυθρού κεριού σφραγίσματος».2
Προηγουμένως είχε – με ομιλία του στη Στοά – διαπιστώσει το τεκτονικό παρελθόν της νήσου, στην οποία είχε ιδρυθεί ήδη η τεκτονική Στοά «Φιλανθρωπία» (1781) από τον Cassini, Μέγα Επιθεωρητή Αντιπρόσωπο του Σκωτικού Δόγματος των Επανενωθεισών και Επανορθωθεισών Στοών με έδρα τη Λυών, το Διευθυντήριο του οποίου είχε ιδρυθεί το 1774. Εκείνη, όμως, η ζακυνθινή Στοά, διακήρυξε ο Δ. Ρώμας, δεν κατάφερε ή δεν σκέφτηκε να λάβει το Σύνταγμά της από τις Σκωτικές Αρχές, όπως θα έπρεπε, και επομένως λειτουργούσε πολλά χρόνια άνευ Αδείας Λειτουργίας. To 1815 ήταν κλειστή και έχει διακόψει τις εργασίες για πολλά χρόνια, αφού οι προσπάθειες για επανάληψη των εργασιών είχαν οδηγήσει να εργάζεται υπό διάφορα και χωριστά Δόγματα με συνέπεια να προκύψουν διάφορες άλλες μη κανονικές καταστάσεις: διάφοροι Βαθμοί δίδονταν με αξιοσημείωτη σύγχυση, πολλοί καλοί Κατεργασμένοι Λίθοι (=αδελφοί) ή χάθηκαν ή παρέπεσαν, διάφορες καταχρήσεις έλαβαν χώρα με ελαφρά την καρδία, επί ζημία του Τάγματος, και με σοβαρό κίνδυνο την ολέθρια αποκάλυψη των Τεκτονικών Μυστικών.
Ο Ρώμας επιβεβαίωσε την τεκτονική ιδιότητα των αδελφών της νήσου, τους οποίους προσκάλεσε να συμμετάσχουν στην επανέναρξη των εργασιών (14 μέλη). Αυτή συνέβη με τη διενέργεια εκλογών και την εγκατάσταση των νέων αξιωματικών (Σεβάσμιος εξελέγη ο Ιωάννης Σιγούρος–Δεσύλλας). Η νέα Στοά αιτήθηκε στις 8/6/1815 και έλαβε το Δίπλωμα της αναγνώρισής της στις 2 Αυγούστου 1815 από την κερκυραϊκή μητέρα Στοά που τότε είχε Σεβάσμιο τον Άγγελο Χαλικιόπουλο.3 Το Δίπλωμα εκδίδεται από την επονομαζόμενη «Γενική και Κεντρική Τεκτονική Συνέλευση της Ελλάδος». Ο Δ. Ρώμας υπογράφει ως τέως Σεβάσμιος.
Παράλληλα, μαρτυρείται, για πρώτη και μοναδική φορά στα Πρακτικά της Στοάς, η ίδρυση του αρχαίου ζακυνθινού Περιστυλίου (ενός συστήματος επιγενόμενων βαθμών) με το όνομα Amici Fideli (μέλη οι Γ. Γκουερίνος ως Ύπατος Σεβάσμιος, Κ. Δραγώνας και Λορ. Μερκάτης ως Ισχυροί Γενικοί Επόπτες, Αντ. Αστούτο, Αυγ. Καντιώτης, Διον. Κουλουμπάρδος ως Μέγας Ελεονόμος, Ανδρέας Κομιώτης, Ευστ. Λισγαράς ως Μέγας Θησαυροφύλακας,4 Φρ. Λουτζ, Ιω. Σιγούρος ως Μέγας Σφραγιδοφύλακας), οι περισσότεροι μέλη και της Fenice Risorta.
Στην πρώτη συνεδρίαση της Στοάς στις 23/5/1815 ο Ρώμας εκφώνησε λόγο όπου είπε τα εξής:
«Η καρδιά μου είναι βαθιά γεμάτη από την γλυκύτερη τρυφερότητα βλέποντας τελικά, εις την γενέτειρά μου γη, να έχει ανεγερθεί ένας Ναός εις την Αρετή υπό κανονικές και ευτυχείς οιωνούς. Δυνάμει των Εξουσιών δια των οποίων έχω περιβληθεί υπό των Δυνάμεων τις οποίες αντιπροσωπεύω και υποστηριζόμενος υπό της Σεβασμίας Περιφερειακής Μητέρας Στοάς της Κέρκυρας, της οποίας έχω την τιμή να Προεδρεύω, επέλεξα εσάς, αγαπημένοι μου αδελφοί, μη δυνάμενος να υποφέρω το ότι τόσο πολύτιμοι λίθοι έχουν περιπέσει εις την λήθη, και ότι τα Τεκτονικά Μυστικά ευρίσκονται διεσπαρμένα και σε σύγχυση… Ως εκ τούτου προτείνω:
Η Στοά να πάρει τώρα την απόφαση να προσκολληθεί εις το Σκωτικό Φιλοσοφικό Δόγμα.
Να ορίσει έναν αντιπρόσωπό της εις την Μητέρα Στοά εις Κέρκυρα προκειμένου να ζητήσει την εξουσιοδότηση να εργάζεται (η Στοά) με το Τυπικό του ανωτέρω αναφερομένου Συστήματος, και την μεσολάβησή της ώστε αυτή η Στοά να λάβει τα Συντάγματά της και τις Άδειες Λειτουργίας από το Κυρίαρχο Μητροπολιτικό Περιστύλιο των Παρισίων και την Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας.
Να ανοιχτούν γραπτές επικοινωνίες με την Περιφερειακή Μητέρα Στοά εις Κέρκυρα προκειμένου να λάβουμε μία ιδέα περί των εξόδων που περιλαμβάνει η λήψη των Συνταγμάτων μας από το Παρίσι.
Να ορίσει επίσης έναν Εκπρόσωπο εις την Μητέρα Μεγάλη Στοά του Σκωτικού Φιλοσοφικού Δόγματος την ονομαζόμενη «Άγιος Αλέξανδρος της Σκωτίας και του Κοινωνικού Συμβολαίου» εις την Ανατολή των Παρισίων, προκειμένου να αντιπροσωπεύει την Στοά εις οτιδήποτε δυνατόν να προκύψει εκεί».
Κατά τη διάρκεια της παρούσης συνεδριάσεως ο αδελφός δε Ρώμα καθιέρωσε προσωρινά αυτήν την Στοά περπατώντας γύρω και εξαγνίζοντας την Ανατολή, Δύση, Βορρά και Νότο της Στοάς με ύδωρ και θυμίαμα. Τέλος ο «τρισένδοξος Μέγας Επιθεωρητής Αντιπρόσωπος» ζήτησε αυτή η πράξη να καταχωρηθεί στα Πρακτικά, και οριστικοποίησε για πάντα τις εργασίες της Στοάς υπό το αναθεωρηθέν Σύστημα, αναθεματίζοντας όποιον θα τολμούσε να τις μεταβάλει πάλι χωρίς την απόλυτη άδεια και διαταγή των Υψηλών και Μεγαλειωδών Αρχών (Κυρίαρχο Μητροπολιτικό Περιστύλιο) του Σκωτικού Φιλοσοφικού Δόγματος.
Στην τρίτη και τελευταία συνεδρίαση του 1815, στις 8 Ιουνίου, η Στοά προχώρησε στην εκλογή του Ρώμα ως αντιπροσώπου της στην κερκυραϊκή Στοά και του Jean–François Thurot (1768–1832), φιλόσοφου και συγγραφέα, ως εκπροσώπου της στο Παρίσι για τη λήψη Δογμάτων και Αδειών. Συντάχθηκαν επιπλέον οι σχετικές εξουσιοδοτήσεις και επιστολές και αποφασίστηκε το άνοιγμα της επικοινωνίας με τις Ανατολές και τις Στοές της Μεγάλης Βρετανίας μέσω του W. Mayer, επιθεωρητή των Ανατολών και επίτιμου Σεβάσμιου της κερκυραϊκής Στοάς.
Η παρουσία του πρώην Σεβάσμιου της Κέρκυρας στη γενέθλια πόλη του εξασφάλισε την απαιτούμενη κανονικότητα της ζακυνθινής Στοάς, της οποίας το ιδρυτικό Δίπλωμα εκδίδεται, όπως είδαμε, από τη «Γενική και Κεντρική Τεκτονική Συνέλευση της Ελλάδος», μια νέα πολυσύνθετη τεκτονική αρχή που φιλοδοξούσε, με αυτόν τον τρόπο, να γίνει Μεγάλη Ανατολή, αρκεί να της αναγνωριζόταν ο σχετικός τίτλος από μια ανώτερη τεκτονική δύναμη, στην περίπτωσή μας από την κυρίαρχο τότε στα Επτάνησα Μ. Έτσι, ο Ρώμας φροντίζει για την ενοποίηση όλων των ιονικών Στοών κάτω από μια κεντρική αρχή που, από εδώ και στο εξής, θα υπάγεται αλλά και θα αναγνωρίζεται επίσημα από τον νέο κυρίαρχο. Στο πλαίσιο ενός ομοσπονδιακού και γεωγραφικά καθορισμένου ιονικού κράτους, η νέα ελληνική τεκτονική δύναμη δήλωνε απερίφραστα, με τον τίτλο και τις πράξεις της, όχι μόνο ότι ανήκε στον ελληνικό πολιτιστικό χώρο, αλλά ότι συμμετείχε βαθύτερα στην αφυπνιζόμενη ελληνική εθνική συνείδηση.5
Αμέσως μετά τις σημαντικές αυτές τεκτονικές ενέργειες ο Ρώμας επέστρεψε στην Κέρκυρα, όπου τον καλούσε το καθήκον του ως Γερουσιαστή αλλά και Αντιπροσώπου της ζακυνθινής Στοάς. Η Στοά La Fenice Risorta αδρανεί, αφού στα Πρακτικά της δεν αναφέρεται καμία συνεδρίαση ως τις 3 Ιουνίου 1817 όταν ο Ρώμας βρίσκεται πάλι στη γενέτειρά του για να επανεκκινήσεις τις εργασίες. Η ζακυνθινή Στοά λειτούργησε – αναστέλλοντας τις εργασίες της κατά το διάστημα 1820–1833 λόγω του εθνικοαπελευθερωτικού Αγώνα – ως το καλοκαίρι του 1848. Πολλά από τα μέλη της θα συμμετάσχουν και στα επόμενα στάδια της τεκτονικής δραστηριότητας στη Ζάκυνθο, η οποία εκδηλώθηκε με τη βραχύβια (1859–1862) αλλά δραστήρια Στοά «L’ Étoile» («Αστήρ») υπό τη Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας και τον «Αστέρα της Ανατολής 880» που εγκαθιδρύθηκε στις 4/3/1862 υπό τη μεγάλη Στοά της Αγγλίας και λειτουργεί έως σήμερα.
Τα ιδρυτικά μέλη που προσκλήθηκαν από τον Ρώμα και συμμετείχαν ενεργά στις συνεδριάσεις του 1815 ήταν:
– Stapley Thomas: Ελεονόμος. Το αξίωμα αυτό μαρτυρείται κατά το 1818 ως Επιμελητής Αγαθοεργίας και το 1936 ως Ελεονόμος, Οικονόμος και Οργανωτής Συμποσίων.
Αστούτο Αντώνιος. Αναγράφεται στα Πρακτικά της Στοάς ως Έμπειρος Διδάσκαλος. Δολοφονήθηκε το 1818 ταξιδεύοντας για την Σικελία, γι’αυτό ο Σεβάσμιος «καλεί τους αδελφούς να αναπέμψουν προσευχές εις τον Μεγάλο Αρχιτέκτονα του Σύμπαντος προκειμένου τα νέα να μην είναι αληθινά … αλλά εάν όντως τούτο συνέβη να παράσχει ειρήνη εις την ψυχή αυτού του αδελφού».
– Βάλσαμος Γεώργιος: Ρήτωρ. Πιθανότητα πρόκειται για τον Πρόξενο στη Ζάκυνθο του βασιλείου των Δύο Σικελιών (1812).
– Γκουερίνος Γεώργιος: Θεράπων. Γεννηθείς το 1729 διετέλεσε μέλος της κυβέρνησης που διόρισε ο ναύαρχος Uchacow το 1798. Ο θάνατός του (1818) οδήγησε τη Στοά στη διοργάνωση επιμνημόσυνης τελετής (esequie), το Τυπικό της οποίας προστέθηκε για πρώτη φορά στους ειδικούς Κανονισμούς της στις 30/10/1818. Η λεπτομερής περιγραφή μιας τέτοιας τελετής δίδεται, λίγο νωρίτερα, στον Α΄ τόμο των Πρακτικών (28/3/1818) από τη γεμάτη λυρισμό πένα του τότε Βοηθού Ρήτορα Δ. Φλαμπουριάρη.
– Δραγώνας Κων/νος: Τελετάρχης. Ιατρός, προϊστάμενος του λοιμοκαθαρτηρίου της νήσου, δεξί χέρι του Δ. Ρώμα, έφτασε σε υψηλότατα τεκτονικά αξιώματα. Φιλικός και μέλος της τριμελούς Επιτροπής Ζακύνθου με πλουσιότατη δράση στη διάρκεια της ελληνικής επανάστασης, πρωτοστάτησε το 1813 στην ίδρυση του «Φιλοδραματικού Συλλόγου Ζακύνθου» (Nobile Societa Filodramatice del Zante) και διεύθυνε την περίοδο 1830–1834 τον ερασιτεχνικό θίασο των Φιλοκάλων (compagnia dei dilettanti).
– Κομιώτης Ανδρέας: Επίτιμος Σεβάσμιος. Προσωπικός φίλος του Δ. Σολωμού, Γραμματέας του Υγειονομείου Ζακύνθου (Cancieller alla Sanita) και κατηχημένος από τον Κ. Δραγώνα στη Φιλική Εταιρεία. Πέθανε το 1838.
– Κορνήλιος Ανδρέας: Ο σπιταλιέρος. Γραμματέας του προξενείου της Ρωσίας στη Ζάκυνθο και Φιλικός.
– Λαγουιδάρας Γεώργιος: Α΄ Επόπτης. Ο κτηματίας Γεώργιος Λαγουιδάρας του Ιωσήφ (1814–1865), αυτοδίδακτος και γλωσσομαθέστατος, κατέγινε στην ερωτική, ελεγειακή και σατιρική ποίηση στην ελληνική και ιταλική γλώσσα. Έγραψε και το μελοδραματικό λιμπρέτο «Μάρκος Μπότσαρης» που τόνισαν μουσικά οι Φρ. Δομενεγίνης και Νικ. Τζανής Μεταξάς.
Λου(τ)ζ Φραγκίσκος: Θησαυροφύλαξ. Υπηρέτησε επί χρόνια τον τεκτονισμό με το ίδιο πάντα αξίωμα φτάνοντας σε υψηλότατους βαθμούς. Μέλος της πρώτης τριμελούς εποπτικής επιτροπής του Φιλαρμονικού Συλλόγου Ζακύνθου. Πέθανε το 1844.
– Μερκάτης Λορέντζος: Γραμματεύς. Εκ της φημισμένης ευγενούς οικογένειας που έφερε τον τίτλο του κόμη, συγγενής του αγωνιστή κατά την ελληνική επανάσταση Δημητρίου, του Παύλου–Ιωάννη (1771–1854), στενού φίλου του Δ. Σολωμού, που δίδαξε Φιλοσοφία στη Δημόσια Σχολή Ζακύνθου (1811) και του Αναστασίου (1798–1880) που διετέλεσε πολλές φορές βουλευτής και Γερουσιαστής Ζακύνθου
– Σαντρίνι Αντώνιος: Β΄ Επόπτης. Φιλικός, υποπρόξενος το 1804 και πρόξενος το 1812 της Ρωσίας στη Ζάκυνθο. Πέθανε το 1839.
– Σιγούρος-Δεσύλλας Ιωάννης: Σεβάσμιος. Ο νομικός κόμης Συγούρος–Δεσύλλα (1763–1824) ήταν μέλος της αρχαιότερης και μεγαλύτερης οικογένειας του νησιού και Φιλικός.
– Τομάζο Εντoυάρντο. Ο θάνατός του το 1818 οδήγησε τους αδελφούς της Στοάς να εκφωνήσουν «εύγλωττες και γεμάτες πάθος ομιλίες σχετικές με την περίπτωση, εκθέτοντας τις αρετές του αποθανόντος, και διατρέχοντας τα διάφορα στάδια της ζωής του, καλώντας τους αδελφούς να διαλογιστούν επί της μικρής διάρκειας της ζωής και του μη φόβου του θανάτου, και του να είμαστε πάντα ήσυχοι και έτοιμοι να τον συναντήσουμε με το να διάγουμε μία ηθική ζωή, χωρίς ενοχές, και χωρίς τύψεις, και πάντοτε με φροντίδα για το καλό των ομοίων μας».
– Ψημάρης Νικόλαος: Στεγαστής. Τέκτονες ήταν και οι υιοί του (Lufton) Δημήτριος (γενν. 1805) και Γραδενίγος.
Η σύντομη βιογραφική παρουσίαση των μελών της πρώτης ζακυνθινής Στοάς αποδεικνύει πως οι μυστικές οργανώσεις και η συνωμοτική τους δράση αποτέλεσαν, στις παραμονές του ελληνικού Αγώνα για την ελευθερία, ένα ακόμα χαρακτηριστικό γνώρισμα του βαλκανικού ριζοσπαστισμού ο οποίος, αφορμώμενος από ιταλικά και κεντροευρωπαϊκά πρότυπα, έφτανε ορμητικός, στα χρόνια αυτά, στα κράσπεδα του υπόδουλου ελληνισμού, με ιδεολογικό υπόβαθρο τον ανθρωπισμό, την ελευθερία και τον πατριωτισμό.6 Στις εταιρείες αυτές γίνονταν μέλη, επί το πλείστον, άνθρωποι υψηλά ιστάμενοι στην κοινωνική ιεραρχία (ιατροί, νομικοί, δάσκαλοι, καλλιτέχνες, αξιωματικοί), με σημαντική οικονομική επιφάνεια (κτηματίες, εισοδηματίες, έμποροι) και πολιτικό status (ευγενείς, δικαστές, νομάρχες, βουλευτές), οι οποίοι σχετίζονταν με τα κέντρα λήψης των αποφάσεων και συνήθως είχαν τη διάθεση να μετατρέψουν την ατομική επαναστατική τους συνείδηση σε συλλογική και εθνική.7 Στη ζακυνθινή Στοά συμμετείχε, αργότερα, πλήθος αστών αλλά και πολλά μέλη από τις πλουσιότερες (σε κτηματική περιουσία) οικογένειες: Μακρή, Λογοθέτη, Καρρέρ, Κουτούβαλη, Μεσσαλά, Δομενεγίνη.
Στην ελληνική περίπτωση, τα φωτισμένα ελληνικά μυαλά χρησιμοποιούσαν τις μυστικές οργανώσεις ως μία ακόμα δυνατότητα μεταλαμπάδευσης των ιδεών του Διαφωτισμού στους υπόδουλους Έλληνες, ως μια περαιτέρω σύνδεση των καταπιεσμένων με τη δυνατότητα σύγκρουσης προς την καθεστηκυία τάξη, ως το μόνο ίσως κανάλι από όπου μπορούσε να προέλθει η απελευθέρωση της Ελλάδας. Πολλά από τα μέλη του Αναγγενηθέντος Φοίνικα συμμετείχαν, ως εκ τούτου, ενεργά στην προεπανασταστική προετοιμασία ως μέλη της Φιλικής Εταιρείας, στον ίδιο τον Αγώνα του 1821, αλλά και στην πορεία προς την Ένωση της Επτανήσου με το νεοϊδρυθέν ελληνικό Βασίλειο.
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
- Παν. Κρητικός, Συμβολή του τεκτονισμού των Ιονίων Νήσων εις την απελευθέρωσιν του έθνους. Στα Πρακτικά Γ΄ Πανιονίου Συνεδρίου. Αθ.: χ.έ,1967, τ. Α΄, σ. 187, 197–199.
- Ιω. Δεμέτης, Τεκτονική Στοά «Αστήρ της Ανατολής» αρ. 880. 150 χρόνια συνεχής δραστηριότητα 1862–2012. Ζάκυνθος: Τεκτονική Στοά «Αστήρ της Ανατολής» αρ. 880 υπό την Ηνωμένη Μεγάλη Στοά της Αγγλίας 2012, σ. 16.
- Ανδρέας Ριζόπουλος, 230 χρόνια Τεκτονισμού στη Ζάκυνθο. 150 χρόνια Αστήρ της Ανατολής. Ζάκυνθος: Αστήρ της Ανατολής υπ’αριθμ. 880 Υπό την Ηνωμένη Μεγάλη Στοά της Αγγλίας 2012, σ. 135 και Αρχείο Στοάς Ζακύνθου «Αστήρ της Ανατολής», αρ. 36.
- Ο Ευστάθιος Λισγαράς ήταν νομικός, ένας από τους ηγέτες των Ιακωβίνων της Ζακύνθου (1797) και Φιλικός μυημένος στην Κωνσταντινούπολη.
- Evelin Durie, Ο Επτανησιακός μυστικός εταιρισμός πριν και κατά τον αγώνα της ανεξαρτησίας. Αθ: διδακτορική διατριβή Παντείου Παν/μίου 1999, τ. Α΄, σ. 152–155.
- Θεοδόσης Τάσιος, Εθνεγερσία. Το πνεύμα και το αίμα. Αθ: Άτων 2021, σ. 62.
- R. Gervaso, Η καταραμένη αδελφότητα: Η Ιστορία της Μασονίας. Αθ.: Ενάλιος 2003, σ. 282.
*Ο Χαράλαμπος Βλαχόπουλος είναι Διδάκτωρ Νεότερης ιστορίας – Σύμβουλος Εκπαίδευσης και συγγραφέας.