Γράφει η Μαρία Δρογγίτη
Έχει καθιερωθεί στις μεγάλες εθνικές επετείους να γιορτάζουμε την έναρξη των μεγάλων ιστορικών γεγονότων. Η ελληνική επανάσταση ενάντια στην Οθωμανική κυριαρχία γιορτάζεται στις 25 Μαρτίου 1821 και τώρα στις 28 Οκτωβρίου θα γιορτάσουμε την έναρξη του Ελληνο-ιταλικού πολέμου στις 28 Οκτωβρίου του 1940 και όχι το τέλος τους, αν και είναι νικηφόρα. Αυτό συμβαίνει κυρίως για τη διατήρηση και ενίσχυση της συλλογικής ιστορικής μνήμης, αφού το τέλος δεν συμπίπτει χρονικά σε όλες τις περιοχές.
Όταν φτάνει ο Οκτώβρης, η Ζάκυνθος βυθίζεται σιγά σιγά σε μια γαλήνια φθινοπωρινή εσωστρέφεια. Καθώς οι επισκέπτες αποχαιρετούν το νησί οι ρυθμοί πέφτουν και οι ντόπιοι επιστρέφουν στα κτήματά τους για την ολοκλήρωση του τρύγου και της προετοιμασίας για το μάζεμα των ελιών, όσοι βέβαια ασχολούνται ακόμη με τις παραδοσιακές καλλιέργειες του νησιού. Είναι η ίδια ακριβώς εποχή που το νησί ντύνεται στα γιορτινά του για να τιμήσει τις μεγάλες εθνικές και ιστορικές επετείους όπως η ναυμαχία της Ναυπάκτου και του έπος του 1940. Ωστόσο, λίγο πριν από τον ερχομό του Οκτώβρη η ιστορική μνήμη κρύβει μία άλλη πιο αθόρυβη αλλά εξίσου συγκλονιστική επέτειο, την απελευθέρωση του νησιού από τον γερμανικό ζυγό, το Σεπτέμβριο του 1944. Στο άρθρο, βέβαια δεν στοχεύω στην ιστορική παρουσίαση και ανάλυση του γεγονότος, αλλά στην επικαιροποίησή του, λόγω της επετείου, με την χρήση κάποιων επίσημων στοιχείων και την κατάθεση προσωπικών βιωμάτων από επισκέψεις στους χώρους που αναφέρονται και αφηγήσεις ανθρώπων που τα έζησαν.
Η γερμανική κατοχή της Ζακύνθου ξεκίνησε το Σεπτέμβριο του 1943 αμέσως μετά τη συνθηκολόγηση και αποχώρηση των Ιταλών. Μετατράπηκε πολύ γρήγορα σε έναν ολόκληρο χρόνο άγριας τρομοκρατίας, επιτάξεων και καταναγκαστικών έργων. Μέσα σε αυτό το σκοτάδι της Κατοχής, η Ζακυνθινή κοινωνία δεν λύγισε. Αντίθετα, ανέπτυξε μια ισχυρή αντιστασιακή δράση, ενώ παράλληλα έγραψε μία από τις πιο λαμπρές σελίδες ανθρωπισμού στην παγκόσμια ιστορία το γνωστό ως «το θαύμα της Ζακύνθου». Όταν ο Γερμανός διοικητής απαίτησε τη λίστα Εβραίων του νησιού ο μητροπολίτης Χρυσόστομος και ο δήμαρχος Λουκάς Καρέρ του παρέδωσαν ένα χαρτί που έγραφε μόνο δύο ονόματα, τα δικά τους. Με τη συντονισμένη βοήθεια των χωρικών που τους έκρυψαν στα ορεινά, αλλά και στον κάμπο και οι 275 Εβραίοι του νησιού διασώθηκαν.
Καθοριστικό ρόλο στην προετοιμασία της απελευθέρωσης έπαιξε στο παρασκήνιο η συμμαχική στρατιωτική αποστολή με την κωδική ονομασία «Επιχείρηση Danstard». Τον Απρίλιο του 1944 μία πενταμελής ομάδα της βρετανικής υπηρεσίας ειδικών επιχειρήσεων με επικεφαλής τον Ζακυνθινό έφεδρο αξιωματικό Θέμη Μαρίνο, γνωστό με το συμμαχικό ψευδώνυμο «Κάτωνας» αποβιβάστηκε κρυφά στην απόκρημνη δυτική ακτή του νησιού κοντά στο Πόρτο Βρώμη, κοντά στο χωριό Μαριές.
Η δράση των Άγγλων και του Μαρίνου επικεντρώθηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου στα δυσπρόσιτα ορεινά της Ζακύνθου, τα οποία μετατράπηκαν σε ένα αόρατο δίκτυο κατασκοπείας. Με αρχικό ορμητήριο το απομονωμένο μοναστήρι της Υπεραγάθου, στο χωριό Κοιλιωμένο, οι ασυρματιστές της αποστολής πάλευαν καθημερινά να αποκαταστήσουν την επικοινωνία με το Κάιρο και το Μπάρι. Στις προσωπικές του σημειώσεις στο βιβλίο του «Μυστική Αποστολή στο Ιόνιο (1944)», ο Θέμης Μαρίνος περιγράφει ότι η διαβίωση στα βουνά ήταν ένας διαρκής εξαντλητικός αγώνας επιβίωσης. Οι Γερμανοί, έχοντας αντιληφθεί τις μυστικές εκπομπές, περιπολούσαν διαρκώς με ειδικά ραδιογωνιόμετρα. Αυτό ανάγκασε την ομάδα με τη βοήθεια πιστών ντόπιων συνδέσμων, να μεταφέρει τους βαριούς ασυρμάτους μέσα σε σπηλιές, στάνες και πυκνούς θάμνους μέσα στη νύχτα, ρισκάροντας να περικυκλωθεί.
Το μεγάλο στρατηγικό επίκεντρο της γερμανικής άμυνας αλλά και της συμμαχικής δράσης στα βόρεια ήταν το χωριό Βολίμες. Λόγω της γεωγραφικής της θέσης, η περιοχή είχε μετατραπεί από τους Ναζί σε ένα πανίσχυρο απόρθητο οχυρό. Οι Γερμανοί είχαν εγκαταστήσει εκεί βαρέα πυροβόλα, ένα κεντρικό παρατηρητήριο εξοπλισμένο με διόπτρες μεγάλης εμβέλειας και ισχυρούς προβολείς, καθώς και μεγάλες αποθήκες πυρομαχικών. Όπως αποκαλύπτουν τα αρχεία της αποστολής οι Ναζί είχαν σκάψει υπόγειες στοές στη θέση Ατσαλή και στο Κρύο Νερό Βολιμών για να προστατεύσουν τα πυρομαχικά τους κοντά στα πυροβολεία, ενώ είχαν οχυρώσει με πυροβολεία και την περιοχή Σχινάρι. Από αυτό το ύψωμα έλεγχαν πλήρως το στρατηγικό θαλάσσιο πέρασμα ανάμεσα στη Ζάκυνθο και την Κεφαλονιά.
Η συμμαχική αποστολή, ωστόσο κατάφερε να διεισδύσει στα μυστικά του εχθρού. Οι κάτοικοι των Βολιμών, επιδεικνύοντας τρομερή γενναιότητα έγιναν τα μάτια της αποστολής. Κατάφεραν να υποκλέψουν και να αντιγράψουν από το ίδιο το γερμανικό επιτελείο τα απόρρητα σχεδιαγράμματα και τους χάρτες που έδειχνα τις ακριβείς θέσεις των οχυρώσεων, των ναρκοπεδίων και των συρματοπλεγμάτων. Κάθε φορά που ένα γερμανικό οχηματαγωγό ή πολεμικό πλοίο πλησίαζε στο βόρειο Ιόνιο, οι πληροφορίες μεταφέρονταν αστραπιαία στους κρυμμένους ασυρμάτους των Βολιμών από εκεί τα σήματα έφταναν στη συμμαχική αεροπορία η οποία προχωρούσε σε βομβαρδισμούς στοχευμένους, καταστρέφοντας τις εχθρικές νηοπομπές και εμποδίζοντας τον ανεφοδιασμό των κατοχικών δυνάμεων.
Καθώς το καλοκαίρι του 1944 πλησίαζε στο τέλος του, η αντίσταση στο νησί κορυφωνόταν. Το αποφασιστικότερο πλήγμα δόθηκε στις 7 Σεπτεμβρίου του 1944 στη μάχη του Φλόκα και του Αγίου Δημητρίου. Οι αντάρτες του ΕΛΑΣ έστησαν μία στρατηγική ενέδρα στον κεντρικό δρόμο προς τα βόρεια χωριά, αιφνιδιάζοντας τη γερμανική στρατιωτική φάλαγγα. Παρά την υπεροπλία των κατοχικών δυνάμεων., η σφοδρή σύγκρουση έληξε με σημαντικές απώλειες για τους Γερμανούς. Η μάχη αυτή ανύψωσε κατακόρυφα το ηθικό των Ζακυνθινών και ανάγκασε στους κατακτητές να κλειστούν στην πόλη, συνειδητοποιώντας ότι είχαν χάσει οριστικά τον έλεγχο της υπαίθρου. Το τέλος γράφτηκε τελικά στις 25 Σεπτεμβρίου 1944, όταν οι τελευταίοι Γερμανοί στρατιώτες επιβιβάστηκαν στα πλοία και εγκατέλειψαν το νησί. Εκείνη την ημέρα, η ιστορική διακήρυξη του ΕΑΜ Ζακύνθου σκόρπισε χαρά και συγκίνηση, καλώντας τον λαό να γιορτάσει την ελευθερία του.
Αν και σήμερα η 25η Σεπτεμβρίου δεν αποτελεί μια επίσημη δημόσια αργία με μεγάλες παρελάσεις, παραμένει μια ζωντανή, αν και αφανής, επέτειος. Τιμάται κάθε χρόνο με στοχευμένες εκδηλώσεις μνήμης και καταθέσεις στεφάνων στην πέτρινη αναθηματική στήλη του Αγίου Δημητρίου, υπενθυμίζοντας ότι η Ζάκυνθος κέρδισε την ελευθερία της με βαρύ τίμημα και περίσσιο θάρρος στον κάμπο και στα βουνά και απαράμιλλη αλληλεγγύη.
Μαρία Δρογγίτη.
Φιλόλογος λογοτέχνης